|
 САНХҮҮГИЙН ТАЙЛАНГИЙН АУДИТАД ЗАЛИЛАНГ АВЧ ҮЗЭХ АУДИТОРЫН ҮҮРЭГ ХАРИУЦЛАГА
Оршил
1. Энэхүү Аудитын олон улсын стандартын (АОУС) зорилт нь санхүүгийн тайлангийн аудитад залиланг авч үзэх аудиторын үүрэг хариуцлагын талаар стандарт тогтоох ба удирдамжаар хангаж, АОУС 315 “Байгууллага ба түүний хүрээлэн байгаа орчинг ойлгох, материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг үнэлэх нь” АОУС 330 “ Үнэлгээ хийгдсэн эрсдлийн хариуд аудиторын гүйцэтгэх горим”-д заасан стандарт ба удирдамжийг залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлтэй хэрхэн уялдуулж хэрэглэх ойлголтыг өргөжүүлэхэд оршино.
Энэхүү АОУС нь залилан болон алдааны талаархи аудиторын үүрэг хариуцлагад чиглэсэн хэдий ч, залилан болон алдаа гарахаас сэргийлэх ба тэдгээрийг илрүүлэх үндсэн үүрэг хариуцлагыг байгууллагын дээд болон гүйцэтгэх удирдлага хүлээдэг.
2. Энэ стандартад:
• залиланг алдаанаас ялгаж, аудиторт хамааралтай залилангийн 2 төрлийг тодорхойлсон ба эдгээр нь хөрөнгийн завшилтаас үүсэлтэй буруу илэрхийлэл, залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналын буруу илэрхийлэл; дээд түвшний болон гүйцэтгэх удирдлагын хүмүүсийн хувьд залилангаас урьдчилан сэргийлэх, илрүүлэхэд хамааралтай үүрэг хариуцлагыг тодорхойлох, залилангийн хувьд аудитын уламжлалт хязгаарлалтыг тодорхойлох, залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийг илрүүлэхэд аудиторын хүлээх үүрэг хариуцлагыг заах;
• залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийлэл байж болзошгүй гэсэн мэргэжлийн үл итгэх үзлээ баримтлахыг аудитораас шаардах ба энэ ч үүднээс гүйцэтгэх удирдлага ба дээд түвшний удирдлагын үнэнч шударга байсан тухай өмнөх туршлагаа харгалзахгүй байх;
• байгууллагын санхүүгийн тайланд залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийлэл байх тухай сэжиглэлийн талаар ажлын багийн гишүүдийг ярилцахыг шаардах, ярилцлагад оролцоогүй ажлын багийн гишүүдэд аль асуудлыг тайлбарлах талаар анхаарч үзэхийг шаардах;
• Дараах зүйлсийг аудитораас шаардана:
ס залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг тодруулахад ашигладаг мэдээллийг олж авахуйц горимуудыг гүйцэтгэх;
ס залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг санхүүгийн тайлангийн түвшинд тодруулах ба үнэлэх; залилангийн улмаас материаллаг буруу илэрхийлэлд хүргэж болох үнэлэгдсэн эрсдлийн хувьд байгууллагын холбогдох хяналт, үүнд хяналтад хамааралтай үйл ажиллагааны загварыг үнэлэх, мөн эдгээрийг хэрэгжүүлсэн эсэхийг тодорхойлох;
ס санхүүгийн тайлангийн түвшин дэх залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлд өгөх ерөнхий хариу арга хэмжээг тодорхойлж, боловсон хүчний томилгоо, хяналтыг харгалзах; байгууллагын нягтлан бодох бүртгэлийн бодлогыг авч үзэх, гүйцэтгэх гэж байгаа аудитын горимын мөн чанар, хугацаа, цар хүрээг сонгохдоо үл таамаглагдах боломжийн элементүүдийг оруулах;
ס хяналтыг үл хайхардаг удирдлагын эрсдлийн эсрэг гүйцэтгэх аудитын горимын загвар боловсруулах, гүйцэтгэх;
ס залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн үнэлэгдсэн эрсдэлд өгөх хариуг тодорхойлох;
ס тодруулсан буруу илэрхийлэл нь залилангийн шинжийг илэрхийлж байгаа эсэхийг авч үзэх;
ס залилантай холбоотой удирдлагаас бичгээр бичсэн төлөөлөл авах;
ס удирдлага ба засаглалын хариуцлага бүхий хүмүүстэй харилцах;
• Зохицуулах ба хууль сахиулах эрх мэдэл бүхий байгууллагатай харилцах тухай удирдамжаар хангах;
• Хэрэв залилан эсвэл залилан байж болох сэжигээс үүссэн материаллаг буруу илэрхийллийн үр дүнд уг аудитыг үргэлжлүүлэн гүйцэтгэх аудиторын боломжид асуудал тулгарвал хэрхэх тухай удирдамжаар хангах;
• Баримтжуулалтад тавих шаардлагыг зааж тодруулах.
3. Аудитын горимуудыг төлөвлөж, гүйцэтгэх ба түүний үр дүнг үнэлж, тайлагнах үедээ аудитор залилангийн улмаас санхүүгийн тайланд материаллаг буруу илэрхийлэл байх эрсдлийг авч үзнэ.
Залилангийн онцлог шинж
4. Санхүүгийн тайлан дахь буруу илэрхийлэл нь залилан буюу алдаанаас үүсэж болно. Залилан ба алдаа байх гол хүчин зүйл нь санхүүгийн тайлагнал дахь буруу илэрхийлэл санаатай эсвэл санамсаргүй байхаас хамаарна.
5. “Алдаа” гэсэн нэр томъёо нь санхүүгийн тайлан дахь санамсаргүй буруу илэрхийлэл, түүний дотор дүн хэмжээ буюу илчлэлийг орхигдуулсныг илтгэнэ. Жишээлбэл:
• Санхүүгийн тайланг бэлтгэхэд ашигладаг тоо мэдээг цуглуулах буюу боловсруулахад гарсан алдаа.
• Баримт материалыг үл анзаарсан буюу буруу тайлбарласнаас гарсан нягтлан бодох бүртгэлийн буруу тооцоолол.
• Хэмжилт, хүлээн зөвшөөрөлт, ангилал, толилуулга буюу илчлэлтэй холбогдолтой нягтлан бодох бүртгэлийн зарчмуудын хэрэглээний алдаа.
6. “Залилан” гэсэн нэр томъёо нь гүйцэтгэх удирдлага, дээд удирдлага, ажилчид, гуравдагч талын нэг буюу хэд хэдэн хүмүүс шударга бус эсвэл хууль бус давуу тал олж авахын тулд хууран мэхлэх замаар хийсэн санаатай үйлдэлд хамаарна. Залилан нь хуулийн өргөн хүрээтэй ойлголт боловч энэ АОУС-ын зорилгоор, аудитор санхүүгийн тайланд материаллаг буруу илэрхийлэл гарахад хүргэсэн залилах үйлдлийг анхаардаг. Аудитор залилан үнэхээр үйлдэгдсэн эсэх талаар хууль зүйн тодорхойлолт гаргадаггүй. Гүйцэтгэх эсвэл дээд удирдлагын нэг буюу хэд хэдэн гишүүдийг хамарсан залиланг “удирдлагын залилан”, тухайн байгууллагын зөвхөн ажилчдыг хамарсан залиланг “ажилчдын залилан” гэж нэрлэнэ.
7. Аль аль тохиолдолд тухайн байгууллагын гаднах гуравдагч талтай хуйвалдсан байж болно.
8. Санаатай буруу илэрхийллийн хоёр төрөл нь аудиторын залиланг авч үзэхэд хамаатай: залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүдсэн буруу илэрхийлэл, хөрөнгө завшсанаас үүдсэн буруу илэрхийлэл.
9. Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагнал нь санхүүгийн тайлангийн хэрэглэгчдийг хууран мэхлэхийн тулд санхүүгийн тайлан дахь дүн буюу илчлэлийг санаатайгаар буруу илэрхийлэх эсвэл орхигдуулах үйлдлийг хамарна. Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналд дараах зүйлс багтсан байж болзошгүй:
• Санхүүгийн тайлангуудыг бэлтгэхэд ашигласан данс бүртгэл буюу үндсэн баримтуудад булхай гаргах, хуурамчаар үйлдэх, засах зэрэг хууран мэхлэлт.
• Үйл явдал, ажил гүйлгээ буюу бусад чухал мэдээллийг санхүүгийн тайланд буруу танилцуулах буюу санаатайгаар орхигдуулах.
• Хэмжилт, хүлээн зөвшөөрөлт, ангилал, толилуулга, илчлэлтэй холбогдолтой нягтлан бодох бүртгэлийн зарчмуудыг санаатайгаар буруу хэрэглэх.
10. Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналд удирдлагын зүгээс хяналтыг үл хайхарч, өнгөц харахад үр ашигтай ажиллаж байгаа мэт харагдуулдаг арга багтана. Хяналтыг үл огоордог удирдлага дараах арга техникийг ашиглан залилан үйлдэж болно. Үүнд:
• Хуурамч журналын бичилт хийх, ялангуяа нягтлан бодох бүртгэлийн үеийн эцэст, үйл ажиллагааны үр дүнг будлиантуулах буюу өөр зорилгод хүрэх;
• дансдын үлдэгдлийг тооцоолоход ашигладаг шийдлийг өөрчлөх, таамаглалуудыг буруугаар залруулах;
• тайлагналын хугацаанд гарсан үйл явдал, ажил гүйлгээг санхүүгийн тайланд хүлээн зөвшөөрөхийг орхигдуулах, урьдчилан бичих, эсвэл хойшлуулах;
• санхүүгийн тайлан дахь дүнд нөлөөлөхүйц баримтуудыг нуун далдлах буюу гаргахгүй байх;
• байгууллагын санхүүгийн байдал буюу санхүүгийн гүйцэтгэлийг буруу илэрхийлэхийн тулд ажил гүйлгээнүүдийг цогцоор нь өөрчлөх;
• үлэмж ач холбогдолтой болон онцгой ажил гүйлгээтэй холбоотой бүртгэлийн бичилт болон хугацааг өөрчлөх.
11. Байгууллагын гүйцэтгэл ба ашигтай байдлын талаарх санхүүгийн тайлан хэрэглэгчдийн мэдрэмж буюу ойлголтыг хууран мэхлэхийн тулд удирдлагын зүгээс байгууллагын ашгийг өөрчлөх оролдлогоос болоод залилангийн шинжтэй тайлагнал үүсч болно. Ийм ашгийн менежмент нь таамаглалыг буруу залруулах, удирдлагын шийдлийг өөрчлөх гэх мэт жижигхэн үйлдлээс эхэлж болох юм. Дарамт шахалт үзүүлэх болон өөгшүүлэх замаар яваандаа эдгээр үйлдлийг залилангийн шинжтэй сахүүгийн тайлагнал болтол нь хүрээг нь тэлдэг. Ялангуяа ийм нөхцөл байдал нь зах зээлийн хүлээлт буюу эрэлтийг хангах шахалт, эсвэл гүйцэтгэлд үндэслэн нөхөн олговорыг нэмэгдүүлэх хүсэл эрмэлзлээс болоод удирдлага санхүүгийн тайланг материаллагаар буруу тайлагнах замаар залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагнал гаргах тийм нөхцөлд санаатайгаар хүргэдэг.
12. Хөрөнгө завшилт нь байгууллагын хөрөнгийн хулгайг хамрах ба ихэвчлэн ажилтнууд харьцангуй бага буюу материаллаг бус дүнтэй зүйл хулгайлдаг. Гэхдээ илрүүлэхэд хэцүү бэрх аргаар хөрөнгө завшилтаа нуун дарагдуулах боломж ихтэй удирдлагууд ч үүнд оролцдог байж болно. Хөрөнгийг янз бүрийн арга замаар шамшигдуулж болно. Үүнд:
• орлого шамшигдуулах (авлагын цуглуулалтыг буруу ашиглах буюу хасалтын дансыг банкин дахь хувийн данс руу шилжүүлэх);
• Биет хөрөнгө болон оюуны өмчийг хулгайлах (бараа материалыг хувийн хэрэгцээ эсвэл борлуулах зорилгоор хулгайлах, дахин борлуулах зорилгоор хаягдал зүйлсийг хулгайлах, төлбөр авч өрсөлдөгч талд технологийн тоон мэдээ дамжуулах)
• хүлээн аваагүй бараа буюу үйлчилгээний төлбөрийг байгууллагаар хийлгэх (хуурамч бэлтгэн нийлүүлэгчид төлбөр шилжүүлэх, үнээ өсгөхийн тулд байгууллагын худалдан авалт хариуцсан хүмүүст бэлтгэн нийлүүлэгчийн зүгээс хахууль өгөх, хуурамч ажилтанд цалин өгөх);
• байгууллагын хөрөнгийг хувийн зорилгодоо ашиглах (байгууллагын хөрөнгийг өөрийн болон 3 дагч талын зээлийн барьцаа болгон ашиглах).
Хөрөнгө алга болсон гэдэг бодит үнэнийг нуун дарагдуулахын тулд үүнд ямагт хуурамч буюу будлиантуулсан бүртгэл, баримт дагалдуулж байдаг.
13. Залилан нь залилан үйлдэх сэдэл болон ийм үйлдэл хийх ухамсарласан боломжийг хамардаг. Жишээлбэл, хүмүүс дунджаас доогуур амьдарч байгаа учраас тэдэнд хөрөнгө завших сэдэл үүсч болно. Ашгийн хүлээж буй (бодитой биш байж магадгүй) зорилтонд хүрэхийн тулд байгууллагын гадна буюу дотор талаас гүйцэтгэх удирдлагад шахалт үзүүлсэн, ялангуяа санхүүгийн зорилтоо биелүүлээгүй байх нь гүйцэтгэх удирдлагад үлэмж үр дагавартай байх зэргээс залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналыг үйлдсэн байж болно. Хувь хүн дотоод хяналтаас зайлсхийж болно гэж итгэсэн, жишээлбэл, тэрээр итгэл хүлээсэн албан тушаалтай буюу дотоод хяналтын тогтолцооны сул талыг мэддэг тохиолдолд залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагнал буюу хөрөнгө завшилтын ухамсарласан боломж бий болж болно.
Дээд ба гүйцэтгэх удирдлагын үүрэг хариуцлага
14. Залилангаас сэргийлэх ба илрүүлэх нь байгууллагын дээд болон гүйцэтгэх удирдлагын үндсэн үүрэг хариуцлага байдаг. Дээд ба гүйцэтгэх удирдлагын тус тусын үүрэг хариуцлага нь байгууллага болон улс орнуудад ялгаатай байж болно.
15. Дээд удирдлагын хяналтад байх гүйцэтгэх удирдлага нь залиаланг илрүүлэхэд онцгой анхаарал хандуулах ба энэ нь залиланг илрүүлэх магадлал болон шийтгэлээс нь болоод ийм зүйл хийхгүй байх ухамсарыг ажилтнуудад төвөвшүүлж, залилан хийх боломжийг бууруулдаг. Энэ нь үнэнч шударга байдал, ёс суртахууны соёлыг бий болгодог. Үндсэн үнэ цэнийн хатуу цогцод суурилсан ийм соёлыг гүйцэтгэх болон дээд удирдлага харуулж, байгууллага бизнесээ хэрхэн явуулж байгаа талаар ажилтнуудад мэдээллээр хангадаг. Үнэнч шударга байдал, ёс суртахууны соёлыг бий болгон, зохистой өнгө төрхийг бүрдүүлэхэд дараах зүйлс орно: ажлын байрны эерэг нөхцөл байдал, тохирох хүмүүсийг ажилд авах, сургах, урамшуулах, ажилтнуудаас өөрсдийнх нь үүрэг хариуцлагын талаар үе үе магадалж байх, бодит эсвэл сэжиглэж байгаа залилангийн хариуд зохих хариу арга хэмжээ авах.
16. Гүйцэтгэх удирдлагын хяналтаар дамжуулан байгууллагын санхүүгийн тайлагналын найдвартай байдал, үйл ажиллагааны үр ашигтай ба үр дүнтэй байдал, хууль тогтоомжид нийцэж байгаа тухай үндэслэлтэй баталгаа олж авахуйц дотоод хяналтыг бий болгож, баримтлах нь байгууллагын дээд удирдлагын үүрэг хариуцлага юм.
17. Байгууллагын бизнесийг зохих ёсоор нь, үр ашигтай явуулах нөхцлийг аль болох хангах зорилтонд хүрэхэд туслах хяналтын орчныг бүрдүүлэх, бодлого ба горимуудыг хэрэгжүүлэх нь байгууллагын гүйцэтгэх удирдлагын үүрэг хариуцлага юм. Энэхүү үүрэг хариуцлага нь санхүүгийн тайлагналын ашиглаж болох цар хүрээнд нийцүүлэн үнэн зөв илэрхийлсэн санхүүгийн тайлан бэлтгэх байгууллагын зорилгод хамаарах хяналтыг бий болгож, мөрдөх, тэдгээр санхүүгийн тайланд материаллаг буруу илэрхийлэл үүсч болох эрсдлийг зохицуулах үүрэг хариуцлага байдаг. Ийм хяналт нь буруу тайлагналын эрсдэлийг багасгах боловч бүрэн арилгахгүй юм. Залилангаас сэргийлэх, илрүүлэхэд хэрэгжүүлэх хяналтыг тодорхойлохдоо залилангаас үүдэж санхүүгийн тайланг материаллаг байдлаар буруу илэрхийлж болох эрсдлүүдийг удирдлага харгалздаг.
Залилантай холбоотой аудитын уламжлалт хязгаарлалтууд
18. “Санхүүгийн тайлангийн аудитын зорилт ба баримтлах ерөнхий зарчмууд” хэмээх АОУС 200-д тодорхойлсончлон, санхүүгийн тайлангийн аудитын зорилт нь санхүүгийн тайлангууд бүх материаллаг талаараа санхүүгийн тайлагналын тогтсон баримтлалын дагуу бэлтгэгдсэн эсэх талаар санал дүгнэлт илэрхийлэх боломжийг аудиторт олгоход оршино. Аудитыг АОУС-ын дагуу зохих ёсоор төлөвлөж, гүйцэтгэсэн байсан ч санхүүгийн тайлангийн зарим материаллаг буруу илэрхийллийг илрүүлэхгүй байх зайлсхийх боломжгүй эрсдэл аудитын уламжлалт хязгаарлалтуудын улмаас байсаар байдаг. АОУС-ын дагуу гүйцэтгэх аудит нь тухайн санхүүгийн тайлан бүхэлдээ залилан буюу алдаанаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийлэлээс ангид гэсэн үндэслэлтэй баталгаа гаргахад чиглэнэ. Аудит хийж байгаа явдал нь саад болж болох ч аудитор залилан ба алдаанаас сэргийлдэггүй ба түүнд ийм үүрэг хариуцлага ч хүлээлгэж болохгүй.
19. Залилан нь хуурамч бичиг баримт үйлдэх, ажил гүйлгээг зориудаар бүртгэхгүй орхих, аудиторт санаатай буруу тайлбар өгөх зэрэг уг залиланг нуухад чиглэгдсэн нарийн, хянамгай боловсруулсан төлөвлөгөөтэй байж болох учир залилангаас үүдсэн материаллаг буруу тайлагналыг ирүүлэхгүй байх эрсдэл нь алдаанаас үүдсэн материаллаг буруу тайлагналыг илрүүлэхгүй байх эрсдлээс өндөр байдаг. Үүнд хуйвалдаан дагалдсан байх үед нуун дарагдуулах ийм оролдлогыг илрүүлэхэд бүр ч төвөгтэй байж болно. Хуйвалдаан нь нотлох зүйл үнэн хэрэгтээ хуурамч байхад түүнийг үнэмшүүлэх шинжтэй гэж аудитор итгэхэд хүргэж болзошгүй. Залиланг илрүүлэх аудиторын чадвар боломж нь буруутай этгээдийн ур чадвартай байдал, булхайтай үйлдлийн давтамж ба цар хэмжээ, хуйвалдааны хамралтын түвшин, булхайтай дүн нэг бүрийн харьцангуй хэмжээ, оролцсон хүмүүсийн албан тушаал зэрэг хүчин зүйлсээс хамаардаг. Түүнчлэн аудитор залиланг нуун далдлах боломжит аргуудыг тодруулах чадвартай байсан ч нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоолол гэх мэт шийдлийн хүрээн дэх буруу тайлагнал нь залилан уу эсвэл алдаа юу гэдгийг тодорхойлоход ярвигтай байдаг.
20. Түүнчлэн, гүйцэтгэх ба дээд удирдлага нь тэднийг шударга гэсэн итгэл төрүүлдэг бөгөөд албан ёсоор тогтоосон хяналтын горимуудыг үл тоомсорлох боломжийг тэдэнд олгодог албан тушаал ихэвчлэн хашдаг учраас удирдлагын залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийг үл илрүүлэх аудиторын эрсдэл ажилчдын залиланг үл илрүүлэх эрсдлээс өндөр байдаг. Гүйцэтгэх удирдлагын зарим түвшин нь бусад ажилчдын ижил төстэй залилангаас сэргийлэх хяналтын горимуудыг хэрэгсдэггүй, жишээлбэл, ажил гүйлгээг буруу бүртгэх эсвэл түүнийг нуухыг өөрийн удирдлаганд ажиллаж буй хүмүүст тушаадаг албан тушаал байж болно. Байгууллага дахь эрх мэдэл бүхий албан тушаалаа ашиглан гүйцэтгэх удирдлага ажилчдад ямар нэг зүйл хийхийг тушаах эсвэл тэдэнд мэдэгдэх буюу үл мэдэгдэх замаар залилан үйлдэхдээ тэдний туслалцааг хүсэх боломжтой байдаг.
21. Залилангаас үүдсэн санхүүгийн тайлангийн материаллаг буруу илэрхийлэл сүүлд илрэх нь АОУС-д нийцээгүй гэсэн үг биш юм. Ялангуяа гүйцэтгэх ба дээд удирдлага, ажилчид эсвэл гуравдагч этгээдийн нэг буюу хэд хэдэн хүмүүсийн дундын буюу хоорондын хуйвалдаанаар эсвэл хуурамч баримт бүрдүүлэх замаар нуун дарагдуулсан санаатай буруу илэрхийллийг илрүүлэхэд аудитын горимууд үр нөлөөгүй байж болох учраас энэ нь зарим төрлийн санаатай буруу илэрхийллийн хувьд тохиолддог. Аудитор аудитыг АОУС-ын дагуу гүйцэтгэсэн эсэхийг тухайн нөхцөл байдалд гүйцэтгэсэн аудитын горимуудын зохистой байдал, тэдгээр горимын үр дүнг үндэслэсэн аудиторын тайлангийн тохиромжтой байдлаар тодорхойлдог.
Залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу тайлагналыг илрүүлэхэд аудиторын гүйцэтгэх үүрэг хариуцлага
22. Аудитор санхүүгийн тайлан дахь материаллаг буруу илэрхийллийг илрүүлнэ гэсэн туйлын баталгаа олж авч чадахгүй. Шийдэл гаргадаг, сорил хэрэглэдэг, дотоод хяналт уламжлалт хязгаарлалттай байдаг, аудиторт олдох ихэнх нотлох зүйлс дүгнэлтийн гэхээсээ илүү үнэмшүүлэх шинжтэй байдаг зэрэг хүчин зүйлсийн улмаас аудит нь бүх материаллаг буруу илэрхийллийг илрүүлнэ гэсэн баталгаа өгдөгггүй.
23. Аудитор үндэслэлтэй баталгаа олж авахдаа аудитын туршид мэргэжлийн үл итгэх үзлийг баримтлан, гүйцэтгэх удирдлага хяналтыг үл огоордог байж болох нөхцөлийг харгалзах ба алдааг илрүүлэхэд үр нөлөөтэй байдаг аудитын горимууд нь залиланг илрүүлэхэд үр нөлөөгүй байж болох нөхцлийг хүлээн зөвшөөрдөг. Энэхүү АОУС-ын үлдсэн хэсгүүдэд аудитад тохиолдох залилангийн эрсдлийг харгалзах, залилангаас үүдэлтэй материллаг буруу тайлагналыг илрүүлэх горимуудыг боловсруулахад чиглэсэн нэмэлт удирдамжаар хангана.
Мэргэжлийн үл итгэх үзэл
24. АОУС 200-д заасны дагуу аудитор нь санхүүгийн тайланг материаллагаар буруу илэрхийлэхэд хүргэдэг нөхцөл байдал байж магадгүй гэсэн мэргэжлийн үл итгэх үзлээр хандаж аудитыг төлөвлөж, гүйцэтгэхийг шаарддаг. Залилангийн шинж чанараас хамаараад залилангаас үүссэн материаллаг буруу илэрхийлэл байж болзошгүй эрсдлийг авч үзэхэд мэргэжлийн үл итгэх үзэл маш чухал юм.
25. Аудитор залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийлэл байж болзошгүй гэсэн мэргэжлийн үл итгэх үзлээ аудитын ажлын туршид баримтлах ёстой ба ингэхдээ гүйцэтгэх ба дээд түвшний удирдлагын үнэнч шударга байсан тухай өмнөх туршлагаа харгалзахгүй байх ёстой.
26. АОУС 315-д заасанчлан тухайн байгууллагын талаарх аудиторын өмнөх туршлага нь уг байгууллагыг ойлгоход тус нэмэртэй. Гэхдээ гүйцэтгэх ба дээд түвшний удирдлагын үнэнч шударга байсан тухай өмнөх туршлагаа бүрэн хайхрахгүй байхыг үл тэвчиж болохгүй боловч нөхцөл байдал өөрчлөгдсөн байж болох тул мэргэжлийн үл итгэх үзлээ баримталсаар байх нь чухал юм. Лавлагаа болон аудитын өөр бусад горимуудыг гүйцэтгэж байхдаа аудитор мэргэжлийн үл итгэх үзлээ баримтлан, гүйцэтгэх ба дээд түвшний удирдлага нь үнэнч шударга гэсэн үнэмшүүлэхээс бага хэмжээний аудитын нотолгоонд сэтгэл хангалуун байдаггүй. Дээд түвшний удирдлагатай холбогдуулан мэргэжлийн үл итгэх үзлээ баримтлах гэдэг нь тэдний өгсөн асуулгын хариу болон тэднээс авсан бусад мэдээллийн үндэслэлтэй байдлыг аудитын явцад олж авсан бусад нотлох баримтуудын хамт анхааралтай судлахыг хэлнэ.
27. АОУС-ын дагуу гүйцэтгэх аудит баримтжуулалтын жинхэнэ эсэхийг гэрчлэх нь маш ховор байдаг, аудитор ч жинхэнэ эсэхийг тогтоодог шинжээч болж бэлтгэгддэггүй буюу ийм байх үүрэггүй. Цаашилбал, баримтад байгаа нөхцлийг өөрчилсөн, жишээ нь, гүйцэтгэх удирдлага эсвэл 3-дагч этгээдээс аудиторт гаргаж өгөөгүй гадны зөвшилцөлийг аудитор илрүүлээгүй байж болно. Аудитын явцад аудитор нотлох зүйл болгон ашиглах мэдээллийн найдвартай байдал, тэдгээрийг бэлдсэн ба хадгалсан байдлыг анхаардаг. Хэрэв аудитаар эсрэг нотлох зүйлс илрүүлээгүй бол аудитор баримт ба бүртгэлийг үнэхээр жинхэнэ гэж хүлээн зөвшөөрөх эрхтэй.
Төлөвлөлтийн хэлэлцүүлэг
28. Аудитыг төлөвлөхдөө, аудитор нь санхүүгийн тайлан дахь залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийлэлд уг байгууллага өртөмтгий байдлыг тухайн аудитын багийн бусад гишүүдтэй хэлэлцэнэ.
29. АУОС 315-д заасанчлан санхүүгийн тайлангийн материаллаг буруу илэрхийлэлд уг байгууллага өртөмтгий байх талаар багийн гишүүд хоорондоо хэлэлцэхийг шаарддаг. Энэ хэлэлцүүлэг ялангуяа залилангаас үүдээд санхүүгийн тайлан дахь материаллаг буруу илэрхийлэлд уг байгууллага өртөмтгий байхад илүү анхаардаг. Энэ хэлэлцүүлэгт мэргэжлийн шийдлээ ашиглаж байгаа ажлын багийн гишүүн, байгууллагын талаарх өмнөх туршлага, одоогийн хөгжлийнх нь талаарх мэдлэг ордог. Ихэнхдээ хэлэлцүүлэгт ажлын багийн гол гишүүд оролцдог.
30. Ажлын багийн гишүүн хэлэлцүүлэгт ороогүй багийн гишүүдэд аль зүйлийн талаар ярьж таницуулахыг бодох ёстой. Багийн бүх гишүүдэд хэлэлцүүлэгт ярьж, шийдвэр гаргасан бүх зүйлийн талаар мэдээлэх албагүй. Жишээ нь, тухайн байгууллагын аль нэг бүрэлдэхүүнд хийх аудитад оролцсон багийн гишүүнд өөр нэг бүрэлдэхүүн хэсгийн талаар гаргасан шийдвэрийг мэдэх хэрэгцээгүй байж болно.
31. Багийн гишүүд нь гүйцэтгэх ба дээд удирдлага үнэнч шударга гэдэг итгэл үнэмшлээс өөр зүйлийг бодож хэлэлцүүлэгт оролцоно. Энд дараах зүйлсийг хэлэлцдэг:
• залилангаас болоод тухайн байгууллагын санхүүгийн тайлангийн хаана хэрхэн материаллаг буруу илэрхийлэлд өртөж болох, гүйцэтгэх удирдлага нь залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаа хэрхэн нуун далдалж болох, байгууллагын хөрөнгийг ямар байдлаар шамшигдуулж болох тухай санаа бодлоо солилцох;
• ашгийн менежмент ба залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналд хүргэж болох ашгийн менежментийг удирдлага хийдэг практикийн шинж тэмдэг бүхий нөхцөлийг авч үзэх;
• удирдлага буюу бусдад залилан үйлдэх дарамт шахалт үзүүлэхэд хүргэсэн гадаад ба дотоод хүчин зүйлс, залилангаа нуун дарагдуулах боломжоор хангах зэргийг авч үзэх;
• завшилт шамшигдуулалтад өртөмтгий мөнгөн ба бусад хөрөнгө хариуцсан ажилтнуудыг хянахад удирдлага оролцсон байдлыг авч үзэх;
• удирдлага ба ажилтнуудын зан төлөв, амьдралын хэв маягт гарсан хэвийн бус буюу тайлбарлаж үл болох өөрчлөлт зэрэг ажлын багийн гишүүдийн анхааралд өртсөн бусад зүйлс;
• залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн бусад боломжийн талаар аудитын ажлын явцад зохих ёсоор анхаарахын ач холбогдол;
• залилан үүсч болох нөхцөл байдлын бусад төрөл;
• гүйцэтгэх гэж байгаа аудитын горимын мөн чанар, хугацаа, хамрах хүрээнд үл таамаглалтын элементүүдийг хэрхэн тусгах тухай;
• залилангийн улмаас санхүүгийн тайлан материаллаг буруу илэрхийлэлд өртөж болох магадлалын хариуд гүйцэтгэхээр сонгох аудитын горим, бусад горимуудаас илүү үр өгөөжтэй байх тодорхой зарим төрлийн горимууд;
• аудиторын анхаарлыг татсан залилангийн тухай өөр бусад өргөдөл буюу мэдэгдэл;
• удирдлагын зүгээс хяналтыг үл хайхардаг эрсдэл.
32. Байгууллагын санхүүгийн тайлан залилангаас болоод материаллаг буруу илэрхийлэлд өртөмтгий байх асуудал нь аудитын чухал хэсэг юм. Энэ нь тэдний гүйцэтгэх аудитын горимуудын үр дүн аудитын бусад талуудад хэрхэн нөлөөлж болох талаар илүү сайн ойлголттой болж болно. Аудитын багийн аль гишүүн зарим асуулга болон аудитын горимыг гүйцэтгэх, тэдгээр асуулга болон горимын үр дүнг хэрхэн хамтран ашиглах талаар мөн шийдвэр гаргаж болно.
33. Аудитыг төлөвлөж байх анхны хэлэлцүүлгийн дараа мөн аудитын явц дундуур ажлын багийн гишүүд хэлэлцүүлгээ үргэлжүүлж, залилангаас үүдэлтэй буюу материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг үнэлэх буюу эсвэл эдгээр эрсдлийг авч үзэхэд гүйцэтгэх аудитын горимд нөлөөлөхуйц олж авсан мэдээллийг хуваалцах нь чухал юм. Жишээ нь, зарим байгууллагуудын хувьд тэдний завсрын санхүүгийн мэдээллийг шинэчилж байх үедээ хэлэлцүүлэгээ шинэчилэх нь тохиромжтой байдаг.
Эрсдлийн үнэлгээний горим
34. АОУС 315-д заасны дагуу байгууллага ба түүний орчин, дотоод хяналтыг ойлгохын тулд аудитор эрсдлийн үнэлгээний горимыг гүйцэтгэдэг. Энэ ажлын нэг хэсэг бол залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг тодруулахад ашигладаг мэдээллийг олж авах үүднээс аудитор дараах горимуудыг гүйцэтгэх явдал юм:
а/ байгууллагын хэмжээнд гүйцэтгэх болон дээд удирдлагаас залилангийн эрсдлийг тодруулах, эрсдлийг багасгахаар тогтоосон дотоод хяналтын үйл явцыг хянах талаар ойлголттой болох.
б/ нэг ба түүнээс дээш залилангийн эрсдлийн хүчин зүйл байгаа эсэхийг авч үзэх.
в/ шинжилгээний горимыг гүйцэтгэж байхад тодорхой болсон онцгой буюу таамаглаж байгаагүй харилцаа холбоог авч үзэх.
г/ залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг тодруулахад тустай байж болох бусад мэдээллийг харгалзах.
Хэрэгжүүлж байгаа хяналтын талаар дээд удирдлагаас асуулга авах, ойлголттой болох
35. Байгууллага ба түүний орчин, дотоод хяналтыг ойлгохын тулд аудитор дараах зүйлийн талаар удирдлагаас асуулга авах ёстой:
а/ залилангаас үүдээд санхүүгийн тайлан материаллагаар буруу илэрхийлэгдсэн байж болох эрсдэлд удирдлагын өгсөн үнэлгээ;
б/ байгууллага дээрх залилангийн эрсдлийг тодруулах, түүнд хариу өгөх удирдлагын үйл явц;
в/ байгууллага дээрх залилангийн эрсдлийг тодруулах, түүнд хариу өгөх үйл явцын талаар гүйцэтгэх удирдлагаас дээд удирдлагатай харилцсан байдал;
г/ бизнесийн практик ба ёс суртахуунт зан төлөвийн талаар удирдлагын зүгээс ажилтнуудтай ярилцсан байдал.
36. Гүйцэтгэх удирдлага нь байгууллагын дотоод хяналт, санхүүгийн тайланг бэлтгэн гаргах асуудлыг хариуцдаг учраас залилангийн эрсдлийн үнэлгээ, түүнээс сэргийлэх, илрүүлэхэд хэрэгжүүлдэг дотоод хяналтын талаар удирдлагын өөрийнх нь үнэлгээг асууж тодруулах нь аудиторт чухал байдаг. Зарим байгууллага дээр гүйцэтгэх удирдлага нь жилээр үргэлжилсэн хяналт тавьдаг, илүү нарийн үнэлгээтэй байдаг бол зарим байгууллага дээр удирдлагын үнэлгээ нь албан бус, тогтмол бус байдаг. Зарим жижиг байгууллагын хувьд үнэлгээ нь ажилтнуудын залилан болон хөрөнгийн шамшигдуулалтад төвлөрсөн байдаг.
37. Эзэн нь удирддаг жижиг байгууллага дээр эзэн-менежер нь том байгууллагагынхаас илүү үр дүнтэй хяналтыг хэрэгжүүлдэг байж болно. Нөгөө талаас дотоод хяналтын систем нь албан ёсны бус байдаг учраас хяналтыг хайхардаггүй байж болох талтай. Иймээс залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг тодруулахдаа аудитор дээрх зүйлсийг харгалзах хэрэгтэй.
38. Байгууллага дээрх залилангийн эрсдлийг тодруулах, түүнд хариу өгөх удирдлагын үйл явцын талаар ойлголттой болохын тулд асуулга явуулж байхдаа аудитор уг байгууллагад нөлөөлж байгаа залилангийн дотоод болон гадаад мэдэгдэлд хариу өгдөг үйл явцын талаар асуулга хийдэг. Олон газар байрлалтай аж ахуйн нэгжийн хувьд үйл ажиллагаа явагдаж байгаа газрууд эсвэл бизнесийн сегментийг хянаж байгаа хяналтын мөн чанар, цар хүрээ, мөн залилангийн эрсдэл байж болох газар буюу бизнесийн сегмент байх эсэхийн талаар асуулга явуулдаг.
39. Байгууллагад нөлөөлөхүйц аливаа бодитой, сэжигтэй эсвэл мэдэгдсэн залилангийн талаар мэдлэгтэй эсэхийг тодорхойлохын тулд аудитор байгууллагын удирдлага, дотоод аудит, бусад хүмүүсээс боломжийн хэрээр асуулга авах хэрэгтэй.
40. Гүйцэтгэх удирдлагаас аудиторын авсан асуулга нь ажилчдын залилангаас үүдсэн санхүүгийн тайлан дахь материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлийн талаар хэрэгтэй мэдээллээр хангаж болох хэдий ч ийм асуулга нь гүйцэтгэх удирдлагын залилангаас үүдсэн санхүүгийн тайлан дахь материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлийн талаар хэрэгтэй мэдээллээр хангах магадлалгүй юм. Гүйцэтгэх удирдлагаас гадна байгуллагын бусад хүмүүсээс асуулга авах нь удирдлага ба санхүүгийн тайлагналын зйл явцад оролцдог хүмүүсээс ялгаатай ойлголт авахад ихээхэн тус дэмтэй юм. Ийм асуулга нь мэдээллээ өөрөөр илэрхийлэх боломжгүй байгаа бусад хүмүүст түүнийгээ дамжуулахад хэрэгтэй. Гэхдээ тухайн хүн ашигтай мэдээлэл өгөх боломжтой хүн эсэхийг аудитор харгалзах ёстой.
41. Аудитор дотоод аудитын ажилтнуудаас асуулга авч болно. Гол хамрах зүйл нь залилангийн эрсдлийн талаар дотоод аудиторын санаа бодол, тухайн жилд дотоод аудитор залиланг илрүүлэхэд ямар нэг горим гүйцэтгэсэн эсэх, эдгээр горимуудын үр дүнгийн хариуд удирдлага ямар нэг арга хэмжээ авсан эсэх, дотоод аудитор нь бодитой, сэжигтэй, тогтоогдсон залилангийн талаар мэдлэгтэй эсэхийг тодорхойлох зэрэг болно.
42. Тогтоогдсон эсвэл сэжиглэж байгаа залилангийн талаар байгууллагын дотоодод асуулга авах хүмүүс нь:
• санхүүгийн тайлагналд шууд оролцдоггүй үйл ажиллагааны ажилтнууд;
• эрх мэдлийн өөр өөр статус бүхий ажилтнууд;
• цогц эсвэл ердийн бус ажил гүйлгээг эхлүүлэх, гүйцэтгэх, бүртгэх ажилтнууд, эдгээр ажилтнуудыг хянадаг хүмүүс;
• дотоодын хууль ёсны зөвлөл;
• ёс зүй хариуцсан ахлах ажилтан буюу түүнтэй адилтгах албан тушаалтан;
• залиланг илчлэх үүрэг бүхий хүн буюу хүмүүс.
43. Удирдлагын асуулгын дүнг үнэлж байхдаа аудитор залиланг нуун дарагдуулах хамгийн сайн албан тушаал бол удирдлагын албан тушаал байдаг гэсэн мэргэжлийн үл итгэх үзлээр хандах ёстой. Иймээс аудитор асуулгад байгаа мэдээллийг бусад мэдээлэлтэй тулгаж, хэрэв хоорондоо таарахгүй байвал учир шалтгааныг нь заавал олох гэж хичээх хэрэгтэй.
44. Дээд удирдлага нь байгууллага дээрх залилангийн эрсдэлийг тодруулах, хариу арга хэмжээ авч байгаа гүйцэтгэх удирдлагын үйл явц мөн эдгээр эрсдлийг бууруулахаар тогтоосон дотоод хяналтаа хэрхэн хянадаг тухай ойлголттой болох ёстой.
45. Дээд удирдлагын хүмүүс эрсдлийг хянан шинжлэх систем, санхүүгийн хяналт, хууль тогтоомжтой нийцэж байгаа асуудлыг хянах үүрэг хариуцлагыг хүлээдэг. Дээд болон гүйцэтгэх удирдлагын үүрэг хариуцлага нь байгууллага болон улс орон бүрт өөр өөр байдаг тул тухайн зохих хүний хэрэгжүүлж байгаа хяналтыг ойлгож авах нь аудиторт нэн чухал юм.
46. Дээд удирдлага нь байгууллага дээрх залилангийн эрсдэлийг тодруулах, хариу арга хэмжээ авч байгаа гүйцэтгэх удирдлагын үйл явц мөн эдгээр эрсдлийг бууруулахаар тогтоосон дотоод хяналтаа хэрхэн хянадаг тухай ойлголттой болсоноор аудитор гүйцэтгэх удирдлагын залиланд байгууллага өртөмтгий байх байдал, дотоод хяналтын тохиромжтой байдал, гүйцэтгэх удирдлагын шударга байдлыг гүнзгий ойлгох боломжтой. Ийм ойлголтыг хуралд суух, суусан хурлынхаа протоколтой танилцах, дээд удирдлагаас асуулга авах гэх мэт горимыг гүйцэтгэн олж авах боломжтой.
47. Байгууллагад нөлөөлөхүйц бодит, сэжигтэй, тогтоосон залилангийн талаар мэдлэгтэй байгаа эсэхийг аудитор дээд удирдлагаас лавлаж, асуулга авах ёстой.
48. Аудитор дээд удирдлагаас авсан асуулгыг гүйцэтгшэх удирдлагын асуулгад өгсөн хариутай хэсэгчлэн тулгаж үздэг. Хоорондоо зөрж байгаа хариултуудын хувьд аудитор дахин нотлох зүйл цуглуулах хэрэгтэй болдог. Дээд удирдлагаас авсан асуулга нь аудиторт мөн залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийг тодруулахад нь аудиторт тустай байж болох юм.
Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс
48. Байгууллага, түүний орчин, дотоод хяналтын талаар ойлголттой болохдоо аудитор уг олж авсан мэдээлэл нь нэг ба түүнээс дээш залилангийн эрсдлийн хүчин зүйл байгаа гэдгийг харуулж байгаа эсэхийг эргэцүүлэх ёстой.
49. Залиланг ихэвчлэн нуудаг нь түүний илрүүлэлтийг ихээхэн төвөгтэй болгодог. Гэвч аудитор тухайн бизнесийн талаархи мэдлэгээ ашиглан залилан үйлдэх боломж, сэдэл буюу арга хэрэгслийг бүрдүүлдэг эсвэл залилан аль хэдийн үйлдэгдсэн байж болохыг илтгэн харуулдаг үйл явдал буюу нөхцлийг таниж тогтоож болно. Ийм үйл явдал буюу нөхцлүүдийг “залилангийн эрсдэлийн хүчин зүйлс” гэдэг. Жишээ нь:
• 3 дагч этгээдээс эздийн өмчид нэмэлт санхүүжилт авахдаа хүсч байгаа зүйл нь залилан үйлдэх шахалтыг үүсгэж болзошгүй
• хэрэв ашиг олох бодит бус зорилт хангагдсан бол үлэмж хэмжээний шагнал урамшуулал өгвөл энэ нь залилан үйлдэх нөхцөлийг бий болгох магадлалтай
• хяналтын үр ашиггүй орчин залилан үйлдэх боломжийг бүрдүүлж болзошгүй.
Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс нь залилан үйлдэгдсэнийг заавал илэрхийлэх албагүй боловч ийм хүчин зүйлс залилан үйлдэгдсэн тохиолдлуудад ихэвчлэн оршин байдаг. Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс оршин байх нь материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлд өгсөн аудиторын үнэлгээнд нөлөөлж болно.
50. Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг ач холбогдлоор нь эрэмбэлэх буюу үр нөлөөтэй таамаглах загварт хялбархан оруулах боломжгүй байдаг. Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн ач холбогдол ихээхэн өөр өөр байдаг. Тусгай нөхцлүүд нь материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл бий болгодог байгууллагад эдгээр хүчин зүйлсийн зарим байж таарах болно. Иймээс аудитор залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг дангаар нь эсвэл хослуулан авч үзэхдээ болон уг эрсдлийг сааруулдаг тусгай хяналт байгаа эсэхийг авч үзэхдээ мэргэжлийн шийдэл гаргадаг.
51. Энэ стандартын Хавсралт 1-д залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагнал, хөрөнгийн завшилттай холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн жишээг харуулав. Эдгээр эрсдлийн хүчин зүйлсийг залилан гарсан 3 нөхцлүүдийг ерөнхийд нь харуулдаг 3 нөхцөлд тулгуурлан ангилсан байгаа: залилан үйлдэхийг хүчээр тулгасан буюу дарамт шахалт; залилн хийх боломжийг овжноор ашиглах; залилангийн шинжтэй үйлдлээ ухаалгаар нуух чадвар. Хавсралт 1-д харуулсан залилангийн эрсдэлийн хүчин зүйлс нь аудиторуудад нийтлэг тулгардаг янз бүрийн нөхцөл байдлыг хамарсан хэдий ч эдгээр нь зөвхөн жишээ юм. Түүнчлэн эдгээр жишээ бүгдээрээ бүх нөхцөл байдалд хамаатай биш бөгөөд өөр өөр хэмжээтэй, өмчлөлийн янз бүрийн шинж чанартай, янз бүрийн салбарын байгууллагуудад буюу эсвэл бусад ялгаатай онцлог шинж буюу нөхцөл байдлын улмаас эдгээрийн зарим нь их эсвэл бага ач холбогдолтой байж болно.
52. Байгууллагын хэмжээ, нарийн цогц байдал, өмчлөлийн шинж чанар нь холбогдох залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг харгалзан үзэхэд мэдэгдэхүйц нөлөөтэй. Жишээлбэл, том байгууллагын хувьд аудитор дээд удирдлагын үр нөлөөтэй байдал ба дотоод аудитын чиг үүрэг зэрэг гүйцэтгэх удирдлагын зүй бус үйл ажиллагааг ерөнхийд нь хязгаарладаг хүчин зүйлсийг гол төлөв авч үздэг. Аудитор мөн зан байдлын албан ёсны дүрмийг хэрэгжүүлэх талаар ямар алхам хийгдсэн талаар болон төсөвлөлтийн тогтолцооны үр дүнтэй байдлыг авч үздэг. Жижиг байгууллагын хувьд эдгээр харгалзах зүйлс бүгд эсвэл зарим нь хэрэглэгдэх боломжгүй буюу ач холбогдол багатай байж болно. Жишээлбэл, жижиг байгууллага бичгээр гаргасан ёс суртахууны дүрэмгүй боловч шударга ёс болон ёс суртахуунт зан төлөвийн ач холбогдлыг онцлон үзэх соёлыг аман харилцаагаар болон удирдлагын үлгэр дууриаллаар тогтоосон байж болно. Жижиг байгууллагын гүйцэтгэх удирдлагад ганц хүн давамгайлах нь дотоод хяналтын болон санхүүгийн тайлагналын үйл явцын талаар зохистой үзэл бодлыг гүйцэтгэх удирдлага илэрхийлэн харуулж, мэдээлэн хүргэж чадахгүй гэсэн үг ерөнхийдөө биш юм.
Удирдлагын төлөөлөл
90. Аудитор гүйцэтгэх удирдлагаас дараах зүйлсийн талаар бичгээр төлөөлөл авна:
(а) Залилангаас сэргийлэх, илрүүлэхэд чиглэгдсэн дотоод хяналтын тогтолцоог боловсруулж хэрэгжүүлэх нь түүний үүрэг хариуцлага гэдгийг удирдлага хүлээн зөвшөөрч байгаа;
(б) Залилангийн улмаас санхүүгийн тайланг материаллагаар буруу илэрхийлсэн байж болох эрсдлийн талаархи удирдлагын үнэлгээний үр дүнг аудиторт танилцуулсан.
(в) Байгууллагад нөлөө үзүүлсэн байж болох аливаа залилан буюу сэжиг бүхий залилантай холбоотой дараах мэдлэгээ аудиторт танилцуулсан:
- удирдлага;
- дотоод хяналтад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг ажилтан;
- тухайн залилан санхүүгийн тайланд материаллаг нөлөө үзүүлж болох өөр бусад хүмүүс.
(г) ажилтнууд, хуучин ажиллагсад, шинжээчид, тохируулагч болон бусад хүмүүст мэдээлсэн бөгөөд байгууллагын санхүүгийн тайланд нөлөөлөхүйц залилан, сэжиг бүхий залилангийн талаарх мэдлэгээ танилцуулсан.
91. “Удирдлагын төлөөлөл” хэмээх АОУС 580 нь аудитад удирдлагын зохих танилцуулгыг олж авах талаарх удирдамжаар хангадаг. Удирдлага санхүүгийн тайлангийн талаархи өөрийн үүрэг хариуцлагаа зөвшөөрч мэдэгдэхийн зэрэгцээ залилангаас сэргийлэх, илрүүлэхэд чиглэгдсэн дотоод хяналтын тогтолцооны талаархи үүрэг хариуцлагаа зөвшөөрч мэдэгдэх нь чухал ач холбогдолтой.
92. Залилангийн мөн чанар болон залилангаас үүдсэн санхүүгийн тайлан дахь материаллаг буруу илэрхийллийг илрүүлэхэд аудиторт тулгардаг хүндрэлээс шалтгаалан, байгууллагад нөлөөлсөн байж болохыг нь удирдлага мэдэж буй аливаа залилан буюу сэжиг бүхий залилантай холбогдох бүх баримтыг аудиторт танилцуулсан, залилангийн үр дүнд санхүүгийн тайланг материаллагаар буруу илэрхийлэх эрсдлийн талаархи удирдлагын үнэлгээний үр дүнг удирдлага аудиторт танилцуулсан гэдгийг батлан мэдэгдсэн бичгэн танилцуулгыг гүйцэтгэх удирдлагаас авах нь аудиторт чухал ач холбогдолтой.
Гүйцэтгэх болон дээд удирдлагатай харилцах
93. Хэрэв аудитор залиланг тодруулсан эсвэл залилан гарсан байж болох мэдээлэл олж авсан бол энэ талаар зохих түвшний гүйцэтгэх удирдлагатай нэн даруй ярилцах хэрэгтэй.
94. Залилан байгаа эсвэл байж болох нотлох зүйл аудитор олж авсан даруйдаа үүнийг гүйцэтгэх удирдлагын зохих түвшинд аль болох түргэн мэдэгдэх нь чухал. Түүний үр дагавар нь бага байсан ч гэсэн (жишээлбэл, байгууллагын зохион байгуулалтын доод түвшингийн ажилтны жижиг завшилт) ингэх хэрэгтэй. Эдгээр тохиолдолд хуйвалдааны буюу аль түвшний гүйцэтгэх удирдлагын гишүүн оролцсон байх магадлал нь аль түвшний гүйцэтгэх удирдлагад мэдээлэх нь зохистойг тодорхойлоход бас нөлөөлдөг. Аль түвшний гүйцэтгэх удирдлага тохиромжтой вэ гэдэг нь мэргэжлийн шийдлийн асуудал бөгөөд хуйвалдаан байх магадлал, сэжиглэгдэж байгаа залилангийн мөн чанар, хэмжээс зэрэг хүчин зүйлээс шалтгаалдаг. Ерөнхийдөө хамгийн тохиромжтой түвшин бол сэжиглэгдэж байгаа залиланд оролцсон байж болох хүнээс нэг түвшин дээгүүр албан тушаалтан байдаг.
95. Хэрэв аудитор:
- удирдлага;
- дотоод хяналтад чухал үүрэг гүйцэтгэдэг ажилтан;
- тухайн залилан санхүүгийн тайланд материаллаг нөлөө үзүүлж болох тийм нэгжид ажиллаж байгаа бусад хүмүүсийн оролцоо бүхий залиланг илрүүлсэн бол энэ тухай дээд удирдлагатай нэн даруй харилцах ёстой.
96. Дээд түвшний удирдлагад аудиторын хүргэх мэдээлэл нь амаар болон бичгээр байж болно. АОУС 260 “Дээд удирдлагатай аудитын асуудлуудаар харилцах нь”-д амаар эсвэл бичгээр харьцах аргаа тодорхойлоход аудиторын харгалздаг хүчин зүйлсийг тодорхойлсон байгаа.
97. Хэрэв гүйцэтгэх удирдлагын буюу дээд удирдлагын үнэнч шударга байдалд эргэлзэж байгаа бол аудитор зохих үйл ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлоход туслуулахын тулд хуулийн зөвлөгөө эрэлхийлэх эсэхийг харгалзан үзнэ.
98. Аудитын ажлын эхний үе шатанд гүйцэтгэх удирдлагаас бусад ажилтнуудын оролцсон бөгөөд материаллаг буруу илэрхийлэлд хүргээгүй залилангийн мөн чанар, хэмжээний талаар аудитор мэдсэн тухайгаа дээд түвшний удирдлагатай ойлголцсон байдаг.
99. Залилангаас сэргийлэх буюу илрүүлэхтэй холбоотой дотоод хяналтыг боловсруулах, хэрэгжүүлэхэд гарсан материаллаг сул талыг аудитор гүйцэтгэх болон дээд удирдлагын анхааралд хандуулах нь чухал ач холбогдолтой.
100. Хэрэв аудитор залилангаас үүдэлтэй санхүүгийн тайлагналын буруу илэрхийлэл байх эрсдлийг тодруулсан ба үүнийг гүйцэтгэх удирдлага хянаагүй, эсвэл холбогдох хяналт нь зохисгүй, эсвэл гүйцэтгэх удирдлагын эрсдлийн үнэлгээний процесст материаллаг сул тал байгаа гэсэн аудиторын шийдэл байгаа бол тэрээр уг дотоод хяналтын сул талыг дээд удирдлагад мэдээлдэг (АОУС 260-г үз).
101. Аудитор залилантай холбоотой бусад ямар асуудлыг дээд удирдлагад мэдээлж байхыг шийдэх ёстой бөгөөд үүнд дараах зүйлс багтана:
• залилангаас сэргийлэх буюу илрүүлэхэд ашиглаж байгаа хяналтын мөн чанар, хамрах хүрээ, давтамжийг гүйцэтгэхэд удирдлагаас үнэлж байгаа асуудал, санхүүгийн тайланг буруу илэрхийлэх эрсдэл.
• дотоод хяналтад илрүүлсэн материаллаг сул талыг гүйцэтгэх удирдлагаас зохих ёсоор шийддэггүй байх.
• тогтоосон залиланд гүйцэтгэх удирдлагын зүгээс зохих хариу өгөхгүй байх
• Гүйцэтгэх удирдлагын ур чадвар, чадавхи гэх мэт байгууллагын хяналтын орчинд аудиторын өгсөн үнэлгээ.
• Байгууллагын гүйцэтгэл ба ашигтай байдлын талаарх санхүүгийн тайлан хэрэглэгчдийн мэдрэмж буюу ойлголтыг хууран мэхлэхийн тулд гүйцэтгэх удирдлагын зүгээс байгууллагын ашгийг өөрчлөх гэсэн оролдлого буюу нягтлан бодох бүртгэлийн бодлогыг гүйцэтгэх удирдлага сонгох ашиглах гэх мэт гүйцэтгэх удирдлагын залилангийн шинжтэй тайлагнал гаргах үйлдлүүд.
• бизнесийн хэвийн явцаас ангид гадуур хийгдэж байгаа ажил гүйлгээг зөвшөөрөх зөвшөөрлийн тохиромжтой ба бүрэн гүйцэт байдлын талаарх асуудал.
Тохируулагч болон хэрэгжүүлэгч эрх бүхий байгууллагад мэдээлэх
102. Үйлчлүүлэгчийн мэдээллийн нууцыг хадгалах аудиторын мэргэжлийн үүрэг нь залилан болон алдааг тухайн үйлчлүүлэгч байгууллагын гаднах талуудад тайлагнахыг хориглодог. Гэвч, аудиторын хуулийн үүрэг хариуцлага улс орон бүрт ялгаатай байдаг бөгөөд зарим нөхцөл байдалд нууцыг хадгалах үүргийг албан журам, хууль буюу шүүхийн тухай хуулиар няцаасан байж болзошгүй. Жишээ нь, зарим улс оронд санхүүгийн байгууллагын аудитор нь залилан илэрсэн тохиолдлыг хяналт шалгалтын эрх бүхий байгууллагад тайлагнах албан үүрэг хүлээдэг. Аудитор ийм нөхцөлд хуулийн зөвлөгөө эрэлхийлэх эсэхийг авч үздэг.
Аудитор ажлыг дуусгах боломжгүй байх
103. Хэрэв аудитор залилан буюу сэжиг бүхий залилангаас үүдсэн буруу илэрхийллийн үр дүнд тухайн аудитыг үргэлжлүүлэн гүйцэтгэх боломжгүй боллоо гэж дүгнэвэл аудитор:
(а) Тухайн нөхцөлд хамаарах мэргэжлийн болон хууль эрх зүйн хариуцлагыг, түүний дотор аудитын томилгоо хийсэн хүн буюу хүмүүст, зарим тохиолдолд тохируулах эрх бүхий байгууллагад аудитор тайлагнах шаардлагатай эсэхийг авч үзнэ;
(б) Уг ажлыг орхих боломжийг авч үзэх хэрэгтэй;
(в) Хэрэв аудитор орхихоор бол:
(i) Аудитор ажлаа орхих болсон тухай ба орхих болсон шалтгааныг зохих түвшний гүйцэтгэх удирдлага болон дээд удирдлагатай авч хэлэлцэх; ба
(ii) Аудитын томилгоо хийсэн хүн буюу хүмүүст, зарим тохиолдолд тохируулах эрх бүхий байгууллагад аудитын ажлыг орхих болсон тухай ба орхисон шалтгааныг тайлагнах мэргэжлийн буюу хуулийн шаардлага байгаа эсэхийг авч үзэх хэрэгтэй.
104. Аудитыг үргэлжлүүлэн гүйцэтгэх аудиторын боломжийг эргэлзээтэй болгосон онцгой нөхцөлтэй аудитор тулгарч болно, жишээлбэл дараах нөхцлүүд:
(а) Залилан нь санхүүгийн тайлангийн хувьд хэдийгээр материаллаг бус байсан ч гэсэн тухайн нөхцөлд, залилангийн тухайд аудиторын зүгээс шаардлагатай гэж үзсэн засч залруулах арга хэмжээг тухайн байгууллага аваагүй;
(б) Залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлийг аудитор авч үзэхэд болон аудитын сорилын үр дүнд нь материаллаг бөгөөд өргөн тархацтай залилангийн мэдэгдэхүйц эрсдэл байгаа нь харагдсан; эсвэл
(в) Гүйцэтгэх буюу эсвэл дээд удирдлагын ур чадвар ба шударга байдлын талаар аудитор ихээхэн эргэлзээтэй байх.
105. Янз бүрийн нөхцөл байдал гарч болох учраас хэдийд ажлыг орхих нь зохистойг тодорхой илэрхийлэх боломжгүй байдаг. Аудиторын дүгнэлтэнд нөлөөлөх хүчин зүйлс эсвэл гүйцэтгэх болон дээд удирдлагын гишүүдийн оролцооны үр дагавар (гүйцэтгэх удирдлагын танилцуулсан мэдээллийн найдвартай байдалд нөлөөлж болох) болон уг байгууллагатай холбоогоо үргэлжлүүлэх нь аудиторт үзүүлэх нөлөө юм.
106. Ийм нөхцлүүдэд аудиторт хүлээлгэдэг мэргэжлийн болон хуулийн үүрэг хариуцлага байдаг бөгөөд эдгээр хариуцлага улс орон бүрт ялгаатай байж болно. Жишээ нь, зарим улс оронд аудитор нь аудитын томилгоо хийсэн хүн буюу хүмүүст, зарим тохиолдолд зохицуулах эрх бүхий байгууллагад тайлагнах буюу мэдэгдэл гаргах эрхтэй эсвэл шаардлагатай байж болно. Нөхцөл байдлын онцгой шинж ба хуулийн шаардлагуудыг харгалзах хэрэгцээний улмаас аудитор ажлыг орхих эсэхээ шийдвэрлэх болон зохих арга хэмжээг тодорхойлохдоо хуулийн зөвлөгөө эрэлхийлэх явдлыг харгалзан үздэг.
Баримтжуулалт
107. АОУС 315-ын 122-р зүйлд заасанчлан байгууллага, түүний орчинг ойлгох, материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлд өгсөн аудиторын үнэлгээний баримтжуулалтад дараах зүйлс орох ёстой:
а/ ажлын багийн гишүүд хэлэлцүүлгийн явцад тухайн байгууллагын санхүүгийн тайлан залилангаас болоод буруу илэрхийлэлд өртөх магадлалын талаар гаргасан гол шийдвэр
б/ залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийг санхүүгийн тайлангийн мөн батламж мэдэгдлийн түвшинд тогтоож, үнэлсэн байдал.
108. АОУС 330-ын 73-р зүйлд заасаны дагуу материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлд өгсөн үнэлгээний эсрэг авах хариу үйлдлийг баримтжуулахдаа дараах зүйлсийг багтаана:
а/ санхүүгийн тайлангийн түвшинд залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлд өгсөн үнэлгээний эсрэг ерөнхий хариу үйлдэл, аудитын горимын мөн чанар, хугацаа, хамрах хүрээ, эдгээр горимыг залилангаас үүдэлтэй материллаг буруу илэрхийллийн үнэлгээ хийгдсэн эрсдэлтэй батламж мэдэгдлийн түвшинд холбогдох байдал.
б/ хяналтыг үл ойшоодог гүйцэтгэх удирдлагын эрсдлийг харуулах зорилготой хэрэгжүүлсэн аудитын горимын үр дүн.
109. Гүйцэтгэх ба дээд түвшний удирдлага, тохируулагч ба бусад байгууллагатай залилангийн талаар хийсэн яриа, хэлэлцүүлэг харилцаа холбоогоо аудитор баримтжуулах ёстой.
110. Орлогын хүлээн зөвшөөрөлттэй холбоотой залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл байна гэсэн урьдчилсан таамаглалаа тухайн ажлын нөхцөл байдалд ашиглах боломжгүй гэж аудитор дүгнэж байгаа бол ийм дүгнэлт хийх болсон шалтгаанаа баримтжуулах ёстой.
111. Дээрх бүх зүйлсийг ямар хэмжээнд баримтжуулахаа аудитор мэргэжлийн шийдлээ ашиглан тодорхойлох юм.
Хүчин төгөлдөр болох хугацаа
112. Энэхүү АОУС нь 2004 оны 12 дугаар сарын 15-ны өдөр буюу түүнээс хойш дуусгавар болсон хугацааны санхүүгийн тайлангийн аудитад хүчин төгөлдөр үйлчилнэ.
Улсын хэвшилд холбогдох журам
i. Улсын Хэвшлийн Хороо (УХХ) нь Аудитын Практикийн Олон Улсын Хорооноос гаргасан тунхаглалуудын улсын хэвшил дэх хэрэглээг авч үзэн, түүнийг хэрэгжүүлдэг. “Улсын хэвшил” нь үндэсний засгийн газар, бүс нутгийн (муж улс, муж, нутаг дэвсгэрийн) захиргаа, орон нутгийн (хот, тосгон) захиргаа болон улсын холбогдох байгууллагуудыг (агентлаг, зөвлөл, хороо, үйлдвэрийн газар) хамрана.
ii. Баталгаажуулах ажил нь хувийн эсвэл улсын хэвшилд хийгдэж байгаагаас үл хамааран үндсэн зарчим ижил байна. Гэвч улсын хэвшлийн нөхцөл байдал болон тухайн засаг захиргааны журамд нийцүүлэхийн тулд уг зарчмуудын хэрэглээг тодруулах буюу нэмж дэлгэрүүлэх шаардлагатай байж болно.
iii. Энэхүү АОУС-ын Хавсралт 2-той холбоотойгоор залилан ба алдааг илрүүлэхтэй холбогдсон хууль тогтоомж, зохицуулалт, захирамж, яамдын удирдамж чиглэл нь улсын хэвшлийн аудитын мөн чанар, хамрах хүрээнд нөлөөлж болохыг тэмдэглэх нь зүйтэй. Залиланг илрүүлэх албан ёсоор тогтоосон аливаа хариуцлагаас гадна улсын санхүүгийн хөрөнгийн ашиглалт нь залилангийн асуудлыг ил тод болгох өндөр шаардлагатай хүлээлгэх хандлагатай байдаг тул аудитор залилангийн илрүүлэлтийн талаархи төрийн хүлээлтэд хариу өгдөг байх шаардлагыг байж болно. Улсын санхүүгийн хөрөнгийн ашиглалтын талаархи төрийн хүлээлт гэдэг нь залилан хэдийгээр санхүүгийн тайланд материаллаг биш эсвэл тухайн санхүүгийн тайлангийн талаархи аудиторын тайланд нөлөөлөхгүй байлаа ч гэсэн улсын хэвшлийн аудитор уг залилантай холбоотойгоор ямар арга хэмжээ авахыг харгалзан үзэх хэрэгтэй болох болно гэсэн санааг ихэвчлэн агуулдаг.
iv. Гүйцэтгэх удирдлага болон дээд удирдлагад мэдээлэх үүрэг хариуцлагын талаар 56-68-р зүйлд заасан. Улсын хэвшилд аудитор аудитын бүрэн эрхийн тусгай нөхцлүүд эсвэл холбогдох хууль тогтоомж буюу зохицуулалтаас хамааран нэмэлт үүрэг хариуцлага хүлээдэг. Ийм тусгай нөхцлийн жишээнд улсын мөнгийг төсөвлөсөн зориулалтын дагуу зарцуулаагүй талаар тайлагнах шаардлага хамаарч болно. Хавсралт 1
Залилангаас үүдсэн буруу илэрхийлэлд холбоотой эрсдлийн хүчин зүйлсийн жишээ
Энэхүү хавсралтад тодорхойлсон залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс нь янз бүрийн нөхцөл байдалд аудиторуудад нийтлэг тулгардаг хүчин зүйлсийн жишээ юм. Гэхдээ доор жагсаасан залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс нь зөвхөн жишээ төдий юм; эдгээр хүчин зүйлс бүгдээрээ бүх аудитад байх магадлалгүй, мөн уг жагсаалт иж бүрэн байх албагүй юм. Түүнчлэн, аудитор залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг дангаар нь буюу хослуулсан байдлаар авч үзэх ба эрсдлийг бууруулах тусгай хяналт байгаа эсэхийг авч үзэхдээ мэргэжлийн шийдэл гаргадаг. Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн талаар 34-38 дугаар зүйлд дурдсан.
Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүдсэн буруу илэрхийлэлд холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс
Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүдсэн буруу илэрхийлэлд холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг дараах гурван ангилалд бүлэглэж болно:
1. Гүйцэтгэх удирдлагын онцлог шинж ба хяналтын орчинд нөлөөлөх байдал.
2. Салбарын нөхцөл байдал.
3. Үйл ажиллагааны онцлог шинж ба санхүүгийн тогтвортой байдал.
Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүссэн буруу илэрхийлэлтэй холбогдох залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн жишээг эдгээр гурван ангилал тус бүрээр доор харуулав.
1. Гүйцэтгэх удирдлагын онцлог шинж ба хяналтын орчинд нөлөөлөх байдалд холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс. Залилангийн эрсдлийн эдгээр хүчин зүйлс нь дотоод хяналт ба санхүүгийн тайлагналын үйл явцтай холбоотой гүйцэтгэх удирдлагын чадвар боломж, дарамт шахалт, хэв маяг, байр суурьт хамаарна.
• Гүйцэтгэх удирдлага залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналд оролцох сэдэл байдаг. Тусгай тодорхойлогч үзүүлэлтүүдэд дараах зүйлс багтаж болно:
- Гүйцэтгэх удирдлагын урамшуулалт хөлсний мэдэгдэхүйц хэсэг нь үйл ажиллагааны үр дүн, санхүүгийн байдал буюу мөнгөн гүйлгээний талаархи хэт эрчимтэй зорилтуудад байгууллага хүрсэн эсэхээс болзошгүйгээр хамаарах шагнал, хувьцааны опцион буюу бусад урамшуулал байх.
- Нягтлан бодох бүртгэлийн хэт эрчимтэй практикийг ашиглах замаар байгууллагын хувьцааны үнэ буюу ашгийн хандлагыг тогтоон барих буюу нэмэгдүүлэхийг гүйцэтгэх удирдлага хэт сонирхдог байх.
- Гүйцэтгэх удирдлага хэт эрчимтэй эсвэл илт бодитой бус зорилтод хүрэх амлалтыг шинжээч, зээлдүүлэгч болон бусад гуравдагч талд өгсөн байх.
- Гүйцэтгэх удирдлага татварын сэдэл бүхий шалтгаанаар тайлагнасан ашгийг хамгийн бага хэмжээнд хүргэх зохисгүй арга хэрэгслийг хэрэглэх сонирхолтой байх.
• Гүйцэтгэх удирдлага нь дотоод хяналт ба санхүүгийн тайлагналын үйл явцын талаархи зохих байр сууриа танилцуулаагүй ба мэдээлээгүй байх. Тусгай тодорхойлогч үзүүлэлтүүдэд дараах зүйлс багтаж болно:
- Гүйцэтгэх удирдлага нь байгууллагын үнэ цэнэ болон ёс суртахууныг үр дүнтэй мэдээлээгүй ба дэмжээгүй эсвэл гүйцэтгэх удирдлага зохисгүй үнэ цэн буюу ёс суртахууныг мэдээлдэг байх.
- Дээд удирдлагын үр нөлөөтэй хяналт тавих гэх мэт нөхөгч хяналтыг бий болголгүйгээр, гүйцэтгэх удирдлагад ганц хүн эсвэл жижиг бүлэг ноёрхож байх.
- Гүйцэтгэх удирдлага гол чухал хяналтуудыг зохих ёсоор хянан шинжилдэггүй.
- Гүйцэтгэх удирдлага дотоод хяналтын мэдэгдэж буй материаллаг сул талыг цаг тухайд нь залруулдаггүй байх.
- Гүйцэтгэх удирдлагын зүгээс ажиллаж буй боловсон хүчнүүдэд хэт эрчимтэй санхүүгийн зорилт ба хүлээлтийг тогтоосон байх.
- Гүйцэтгэх удирдлага тохиуулагч байгууллагыг мэдэгдэхүйц үл тоосон байдал гаргах.
- Гүйцэтгэх удирдлага нягтлан бодох бүртгэл, мэдээллийн технологийн болон дотоод аудитын үр нөлөөгүй ажилтнуудыг ажиллуулсаар байх.
• Санхүүгийн бус гүйцэтгэх удирдлага нягтлан бодох бүртгэлийн зарчмыг сонгох буюу томоохон тооцооллыг тодорхойлоход хэт оролцдог буюу санаа тавьдаг байх.
• Гүйцэтгэх удирдлагын, зөвлөлийн буюу удирдах зөвлөлийн гишүүдийг их сольж өөрчлөдөг байх.
• Гүйцэтгэх удирдлага болон одоогийн буюу өмнөх аудитор хоорондоо хурцадмал харилцаатай байх. Тусгай тодорхойлогч үзүүлэлтүүдэд дараах зүйлс багтаж болно:
- Нягтлан бодох бүртгэл, аудит буюу тайлагналын асуудлаар одоогийн болон өмнөх аудитортой байнгын маргаантай байх.
- Аудиторт үндэслэлгүй шаардлага тавих, түүний дотор аудитыг дуусгах буюу аудиторын тайлан гаргах хугацааг үндэслэлгүй шахах
- Хүмүүст буюу мэдээлэлд хүрэх аудиторын боломжийг зүй бусаар хязгаарлах эсвэл дээд удирдлагатай үр нөлөөтэй харилцах аудиторын боломжийг хязгаарлах зэрэг албан ба албан бус хязгаарлалтуудыг аудиторт тавих
-Гүйцэтгэх удирдлага нь аудитортай захирангуй зан төлөвтэй харьцдаг, ялангуяа аудиторын ажлын хамрах хүрээнд нөлөөлөхийг эрмэлдэг байх.
• Үнэт цаасны хууль зөрчиж байсан түүхтэй эсвэл уг байгууллага буюу түүний гүйцэтгэх удирдлагыг залиланд холбогдсон эсвэл үнэт цаасны хуулийг зөрчсөн гэж мэдэгдсэн зарга маргаан гарсан байх.
• Байгууллагын дээд удирдлагын бүтэц сул буюу үр нөлөөгүй, энэ нь жишээлбэл дараах зүйлсээр нотлогдож байх:
- Гүйцэтгэх удирдлагаас хараат бус гишүүдээр дутмаг.
- Санхүүгийн тайлагналын асуудлууд болон нягтлан бодох бүртгэл, дотоодын хяналтын тогтолцоонд дээд удирдлага анхаарал бага хандуулдаг.
2. Салбарын нөхцөл байдалтай холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс
Залилангийн эрсдлийн эдгээр хүчин зүйлс нь байгууллагын үйл ажиллагаа явагдаж буй эдийн засгийн болон зохицуулалтын орчныг хамарна.
• Байгууллагын санхүүгийн тогтвортой байдал буюу ашигт ажиллагааг алдагдуулах нягтлан бодох бүртгэлийн, хуулийн эрхийн болон зохицуулалтын шинэ шаардлагууд
• Хүчтэй өрсөлдөөн буюу зах зээлийн боломжийн шавхагдалт, түүнийг дагалдсан ашгийн түвшингийн бууралт .
• Бизнесийн уналт ихэсч, хэрэглэгчийн эрэлт мэдэгдэхүйц буурч байгаа салбар.
• Технологийн хурдацтай өөрчлөлт буюу бүтээгдэхүүний хоцрогдолд өндөр мэдрэмжтэй байх гэх мэт тухайн салбар дахь хурдацтай өөрчлөлтүүд.
3. Үйл ажиллагааны онцлог шинж ба санхүүгийн тогтвортой байдалд холбоотой залилангийн эрсдэлийн хүчин зүйлс
Залилангийн эрсдлийн эдгээр хүчин зүйлс нь байгууллага ба түүний ажил гүйлгээний мөн чанар, нарийн цогц байдал, байгууллагын санхүүгийн байдал, ашигт ажиллагаатай холбоотой.
• Ашиг болон ашгийн өсөлт тайлагнасан боловч үндсэн үйл ажиллагаанаас мөнгөн гүйлгээ бий болгох чадваргүй байх.
• Байгууллагын санхүүгийн байдлыг харгалзан өрсөлдөх чадвараа хадгалахад шаардлагатай нэмэлт капиталыг олж авах үлэмж дарамтанд орших (түүний дотор: гол судалгаа, хөгжүүлэлт буюу капитал зардлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэрийн хэрэгцээ).
• Ердийн бус субьектив шийдэл буюу тодорхой бус байдлыг агуулсан томоохон тооцоололд үндэслэсэн, эсвэл ойрын хугацаанд байгууллагад санхүүгийн сүйрэл бүхий нөлөө үзүүлж болох арга хэлбэрээр гарч болзошгүй мэдэгдэхүйц өөрчлөлтөд өртөх хөрөнгө, өр төлбөр, орлого буюу зардал (жишээ нь, авлага цуглуулалтын дээд боломж, орлого хүлээн зөвшөөрөлтийн хугацаа, барьцааны ихээхэн субьектив үнэлгээнд үндэслэсэн буюу эргүүлж төлөх эх үүсвэрийг нь үнэлэхэд төвөгтэй санхүүгийн хэрэглүүрийн борлуулагдах боломж, эсвэл ихээхэн хэмжээгээр хойшлуулсан зардал).
• Бизнесийн ердийн үйл ажиллагааны явцад гардаггүй, хэлхээ холбоотой талуудын томоохон ажил гүйлгээ.
• Аудит хийгдээгүй эсвэл өөр пүүсээр аудит хийсэн хэлхээ холбоотой талуудын томоохон ажил гүйлгээ.
• Хэлбэрээс агуулгыг илүү чухалчлах талаар хүндрэлтэй асуултуудыг үүсгэдэг томоохон, ердийн бус, ихээхэн нарийн төвөгтэй ажил гүйлгээнүүд (ялангуяа жилийн эцэст ойрхон ажил гүйлгээнүүд).
• Бизнесийн тодорхой үндэслэлгүй мэт харагддаг, татварын таатай нөхцөл бүхий нутаг дэвсгэрт үйл ажиллагаа явуулдаг охин компани буюу салбарын үйл ажиллагаа, томоохон харилцах дансууд,
• Олон тооны буюу ердийн бус хуулийн этгээдүүд, гүйцэтгэх удирдлагын эрх мэдлийн шат дараалал эсвэл бизнесийн тодорхой зорилгогүй гэрээ хэлэлцээрийг хамарсан хэт нарийн төвөгтэй зохион байгуулалтын бүтэц.
• Байгууллагыг хянаж буй байгууллага эсвэл хүнийг (буюу хүмүүсийг) тодорхойлоход төвөгтэй байх.
• Ялангуяа ижил салбарын бусад компаниудтай харьцуулахад ер бусын хурдацтай өсөлт буюу ашигт ажиллагаатай байх.
• Хүүний түвшингийн өөрчлөлтийн мэдрэмж өндөртэй байх.
• Өрөөс ердийн бусаар өндөр хамааралтай, өрийг буцаан төлөх шаардлагыг биелүүлэх чадвар муутай, эсвэл биелүүлэхэд төвөгтэй өрийн хэлцэлтэй. Борлуулалтын буюу ашигт ажиллагааны урамшууллын бодитой бус шахуу хөтөлбөртэй.
• Дампуурал нүүрлэж буй, барьцаалсан хөрөнгөө алдах эсвэл сөргөлдөгч тал өөртөө хүчээр нэгтгэх аюул занал.
• Хэрэв санхүүгийн муу үр дүн тайлагнах юм бол тохиолдохоор хүлээгдэж буй томоохон ажил гүйлгээний (бизнесийн нэгдэлт буюу гэрээний шагнал гэх мэт) сөрөг үр дагавар.
• Гүйцэтгэх удирдлага тухайн байгууллагын томоохон өрийн баталгааг хувиараа гаргасан үед санхүүгийн байдал муу буюу доройтсон байдалтай байх.
Хөрөнгө завшилтаас үүдсэн буруу илэрхийлэлд холбоотой
залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс
Хөрөнгийн завшилтаас үүдсэн буруу илэрхийлэлд холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг дараах хоёр ангилалд бүлэглэж болно:
1. Хөрөнгийн завшилтад өртөмтгий чанар
2. Хяналт
Эдгээр хоёр ангилал тус бүрийн хувьд хөрөнгийн завшилтаас үүдсэн буруу илэрхийлэлд холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн жишээг доор харуулав. 1 дэх ангиллын залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн хэмжээ нь 2 дахь ангиллын залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийг аудитор анхааран үзэхэд нөлөөлдөг.
1. Хөрөнгийн завшилтад өртөмтгий чанартай холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс
Эдгээр залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс нь байгууллагын хөрөнгийн шинж чанар ба тэдгээрийн хулгайд өртөмтгий чанараас хамаарна.
• Их хэмжээний бэлэн мөнгө гар дээр буюу эргэлтэнд байх.
• Бага овор хэмжээтэй мөртлөө өндөр үнэ цэнтэй, өндөр эрэлттэй гэх мэт бараа материалын шинж чанар.
• Мэдүүлгийн бонд, очир алмааз буюу компьютерийн сэлбэг зэрэг хялбархан хөрвөдөг хөрөнгүүд.
• Бага овор хэмжээтэй мөртлөө зах зээлд түргэн борлогддог, өмчлөлийн тодорхойлолтгүй гэх мэт үндсэн хөрөнгийн шинж чанар.
2. Хяналттай холбоотой залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлс
Залилангийн эрсдлийн эдгээр хүчин зүйлс нь хөрөнгийн завшилтаас сэргийлэх буюу илрүүлэхэд чиглэгдсэн хяналтын дутагдалтай талыг хамарна.
• Гүйцэтгэх удирдлагын зохих хараа хяналт дутмаг (тухайлбал, алсын байршилд хяналт шинжилгээ хийх буюу хянан удирдах нь зохистой биш).
• Завшилтад өртөмтгий хөрөнгөтэй харьцдаг албан тушаалд ажиллах хүсэлт гаргагчдыг шүүн хянах горим дутмаг.
• Завшилтад өртөмтгий хөрөнгийн бүртгэл хангалтгүй.
• Ажил үүргийн зохих зааглалт буюу хараат бус шалгалт дутмаг.
• Ажил гүйлгээг (тухайлбал, худалдан авалтад) зөвшөөрөх ба батлах зохих тогтолцоо дутмаг.
• Мөнгө, хөрөнгө оруулалт, бараа материал буюу үндсэн хөрөнгийн биет хамгаалалт сул.
• Ажил гүйлгээг (тухайлбал, барааны буцаалтын кредитүүд) зохих ёсоор ба цаг тухайд нь баримтжуулдаггүй.
• Хяналтын гол чиг үүргийг гүйцэтгэж буй ажилтнуудад заавал эдлэх амралт олгодоггүй.
Хавсралт 2
39-41 дүгээр зүйлийн дагуу залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн үнэлгээний хариу болгон гүйцэтгэх горимуудад өөрчлөлт оруулах жишээ
Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагнал ба хөрөнгө завшилтын аль альнаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийн талаархи аудиторын үнэлгээнд үзүүлэх боломжит хариу үйлдлийн жишээг доор харууллаа. Аудитор тухайн нөхцөлд хамгийн зохистой горимуудыг сонгохын тулд шийдэл гаргадаг. Тогтоосон горим нь нөхцөл байдал бүрд хамгийн зохистой бус буюу шаардлагатай биш байж болно. Залилангийн эрсдлийн хүчин зүйлсийн талаархи аудиторын хариу үйлдлийг 40-41-р зүйлд авч хэлэлцсэн.
Харгалзан үзэх ерөнхийд асуудлууд
Залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийн талаархи шийдэл нь дараах байдлаар аудитад нөлөөлж болно:
• Мэргэжлийн үл итгэх үзэл. Мэргэжлийн үл итгэх үзлийн хэрэглээнд дараах зүйлс багтаж болно: (i) шалгавал зохих материаллаг ажил гүйлгээний баримтжуулалтын мөн чанар, хэмжээний сонголтыг илүү мэдрэмжтэй хийх, ба (ii) материаллаг асуудлуудын талаархи гүйцэтгэх удирдлагын тайлбар буюу танилцуулгыг баримтаар батлан нотлох шаардлагыг илүүтэйгээр хүлээн зөвшөөрөх.
• Аудитын багийн гишүүдийн томилгоо. Аудитын чухал хариуцлагыг хүлээлгэн томилсон аудитын багийн гишүүдийн мэдлэг, ур чадвар, эрх мэдэл нь уг ажлын эрсдлийн түвшингийн талаархи аудиторын үнэлгээнд таарч зохицсон байх шаардлагатай. Түүнчлэн хянан удирдах цар хэмжээ нь залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл ба ажлыг гүйцэтгэж буй аудитын багийн гишүүдийн мэргэжлийн чадварыг тусгасан байх хэрэгтэй.
• Нягтлан бодох бүртгэлийн бодлого ба зарчмууд . Аудитор нь нягтлан бодох бүртгэлийн гол чухал бодлогуудын, ялангуяа орлого хүлээн зөвшөөрөлт, хөрөнгийн үнэлгээ, капиталжуулалт эсвэл зардал бүртгэх зэрэгтэй холбоотой бодлогуудыг гүйцэтгэх удирдлага сонгож, хэрэглэдэг байдлыг цаашид авч үзэхээр шийдэж болно.
• Хяналт. Хяналтын эрсдлийг өндөр хэмжээнээс доогуур үнэлэх аудиторын боломж багассан байж болно. Гэвч энэ нь уг байгууллагын дотоод хяналтын бүрэлдэхүүн хэсгүүдийг аудитыг төлөвлөх хангалттай хэмжээнд ойлгож мэдэх хэрэгцээг үгүй болгохгүй. Үнэн хэрэгтээ, энэ ойлголт нь залилангийн эрсдлийн тогтоогдсон хүчин зүйлсийг авч үзэхийн тулд байгууллагын нэвтрүүлсэн аливаа хяналтыг (буюу түүний дутагдлыг) цаашид ойлгох ба харгалзан үзэхэд онцгой ач холбогдолтой байж болно. Хэдий тийм боловч гүйцэтгэх удирдлага эдгээр хяналтыг үл ойшоох боломжийн тухайд илүү мэдрэмжтэй хандаж эдгээрийг авч үзэх хэрэгтэй.
Горимуудын мөн чанар, хугацаа, цар хүрээг дараах байдлаар өөрчлөх шаардлагатай байж болно:
• Илүү найдвартай нотлох зүйлс олж авах эсвэл бататгах нэмэлт мэдээлэл олж авахын тулд гүйцэтгэх аудитын горимуудын мөн чанарыг өөрчлөх хэрэгтэй байж болно. Жишээлбэл, байгууллагын гаднах хараат бус эх сурвалжаас аудитын өөр бусад нотлох зүйлс авах хэрэгтэй байж болно.
• Нарийвчилсан горимуудын хугацааг жилийн эцэст буюу түүний ойролцоо үед байхаар өөрчлөх шаардлагатай байж болно. Жишээлбэл, хэрэв гүйцэтгэх удирдлага залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналд оролцоход хүргэх ердийн бус шалтгаан байгаа бол, энэхүү залилангийн эрсдлийн энэ хүчин зүйлстэй холбоотойгоор өсөн нэмэгдсэн аудитын эрсдлийг хянах боломжгүй учраас аудитор нарийвчилсан горимуудаа жилийн эцэст эсвэл жилийн эцсийн ойролцоо үед гүйцэтгэвэл зохино гэсэн дүгнэлт хийж магадгүй.
• Хэрэглэсэн горимуудын цар хүрээ нь залилангаас үүдсэн материаллаг буруу тайлагналын эрсдлийн талаархи үнэлгээг тусгах шаардлагатай. Жишээ нь, түүврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх эсвэл шинжилгээний горимыг илүү өргөн болговол зохистой байж болно.
Аудитын горимын цар хүрээг нэмэгдүүлэх бус харин мөн чанарыг өөрчлөх нь залилангийн эрсдлийн тогтоогдсон хүчин зүйлсийн хариу арга хэмжээнд илүү үр дүнтэй байж болох эсэхийг аудитор авч үзнэ.
Дансдын үлдэгдэл, ажил гүйлгээний анги ба батламж мэдэгдлийн түвшинг авч үзэх
Залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийн талаархи аудиторын үнэлгээнд харуулах тусгай арга хэмжээнүүд нь залилангийн тогтоогдсон хүчин зүйлс буюу нөхцөл байдлын төрөл буюу хослол, тэдгээрийн нөлөөлж болох дансдын үлдэгдэл, ажил гүйлгээний анги, батламж мэдэгдлээс хамааран ялгаатай байдаг. Хэрэв эдгээр хүчин зүйлс буюу нөхцөл байдал нь тухайн тодорхой дансны үлдэгдэл буюу ажил гүйлгээний төрөлд хамаарах онцгой эрсдлийг харуулж байвал, аудиторын шийдлээр уг залилангийн эрсдэлийн тогтоогдсон хүчин зүйлс буюу тогтоогдсон нөхцөл байдлыг харгалзан аудитын эрсдлийг тохиромжтой түвшин хүртэл хязгаарлах, тэдгээр тусгай талбаруудад чиглэсэн аудитын горимуудыг авч үзэх шаардлагатай.
Хариу арга хэмжээний дараах тодорхой жишээнүүд байдаг:
• Гэнэт буюу үл зарлах байдлаар газар дээр нь очиж үзэх, тодорхой сорилуудыг гүйцэтгэх. Жишээлбэл: аудитор урьдчилан мэдэгдэхгүйгээр бараа материалыг газар дээр нь очиж ажиглах эсвэл тодорхой нэг өдөр мөнгийг гэнэт тоолох.
• Бараа материалыг жилийн эцэс хавьцаа нэг өдөр тоолохыг хүсэх.
• Тайлант жилд аудитын арга хандлагыг өөрчлөх. Жишээ нь, бичгэн тулган баталгаажуулалт илгээхээс гадна гол худалдан авагч болон бэлтгэн нийлүүлэгчидтэй амаар харилцах, байгууллагын доторх тухайн тодорхой хүмүүст тулган баталгаажуулах хүсэлт илгээх, эсвэл нэмэлт өөр мэдээлэл хүсэх.
• Байгууллагын улирлын эцсийн эсвэл жилийн эцсийн тохируулах бичилтүүдийг нарийвчлан хянаж үзэх ба шинж чанар буюу дүнгийн хувьд ердийн бус харагдсан аливаа зүйлсийг судлах.
• Томоохон ба ердийн бус ажил гүйлгээ, ялангуяа жилийн эцэст буюу түүнтэй ойролцоо гарсан ажил гүйлгээнүүд хэлхээ холбоотой талуудынх байх боломж болон уг ажил гүйлгээний санхүүгийн эх үүсвэрийн уг сурвалжийг судлах.
• Нарийвчилсан шинжилгээний горимуудыг дэлгэрэнгүй түвшинд гүйцэтгэх. Жишээлбэл, борлуулалт ба борлуулалтын өртгийг байршил болон бизнесийн төрлөөр нь аудиторын боловсруулсан таамаглалтай харьцуулах.
• Залилангаас үүдэлтэй материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлийн талаар санаа зовж буй талбаруудад хамрагдсан хүмүүсээс тухайн эрсдлийн талаар буюу тухайн эрсдэлийг хянасан эсэх ба хэрхэн хянасан талаар тэдний ойлголтыг мэдэх зорилгоор ярилцлага хийх.
• Өөр хараат бус аудиторууд нэг буюу хэд хэдэн охин компани, хэлтэс буюу салбарын санхүүгийн тайланд аудит хийж байгаа тохиолдолд, эдгээр салбар нэгжүүдийн хоорндох ажил гүйлгээ ба үйл ажиллагаанаас үүдсэн залилангаас материаллаг буруу илэрхийлэл гарах эрсдлийг зохих ёсоор авч үздэг гэдгийг бататгахын тулд гүйцэтгэх шаардлагатай ажлын цар хэмжээг тэдэнтэй хэлэлцэх эсэхийг авч үзэх.
• Хэрэв залилангаас хамаарах буруу илэрхийллийн эрсдэл өндөр байх санхүүгийн тайлангийн тухайн зүйлийн хувьд шинжээчийн ажил онцгой ач холбогдолтой байвал илрүүлсэн зүйлс нь үндэслэлгүй биш гэдгийг тогтоохын тулд тухайн шинжээчийн төсөөлөл, арга барил буюу илрүүлсэн зүйлсийн заримыг эсвэл бүгдийг хамарсан нэмэлт горимуудыг гүйцэтгэх буюу энэ зорилгоор өөр шинжээчийг ажиллуулах.
• Нягтлан бодох бүртгэлийн тооцоолол ба шийдэлтэй холбогдох зарим асуудлуудыг жишээлбэл, борлуулалтын буцаалтын хасагдуулгыг хэрхэн оновчтой шийдвэрлэснийг үнэлэхийн тулд өмнө нь аудит хийгдсэн санхүүгийн тайлангуудаас сонгон авсан балансын дансдын эхний үлдэгдлийг шинжлэх зорилготой аудитын горимуудыг гүйцэтгэх.
• Байгууллагын бэлтгэсэн данс буюу бусад тулган тохируулгуудад зориулсан горимуудыг гүйцэтгэх, түүний дотор завсар үед гүйцэтгэсэн тулган тохируулгуудыг авч үзэж, тэдгээрт чиглэсэн горимуудыг гүйцэтгэнэ.
• Олонлог дахь хэвийн бус зүйлсийг сорилоор шалгахын тулд мэдээний хайгуул хийх зэрэг компьютерийн тусламжтай арга техникийг гүйцэтгэх.
• Компьютерээр боловсруулан гаргасан бүртгэл ба ажил гүйлгээний бүрэн бүтэн байдлыг сорилоор шалгах.
• Аудит хийгдэж буй байгууллагаас гадуур эх сурвалжаас аудитын нэмэлт нотлох зүйл эрж хайх.
Тусгай хариу үйлдлүүд-Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүдсэн буруу илэрхийлэл
Залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдлийн талаархи аудиторын үнэлгээний хариу үйлдлийн жишээ:
• Орлого хүлээн зөвшөөрөлт. Хэрэв орлогыг зохих ёсоор хүлээн зөвшөөрөөгүй явдлыг хамарч буюу ийм үр дүнд хүргэж болзошгүй залилангаас үүдэх материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл байвал холбогдох гэрээний зарим нөхцлийг болон дагалдах хэлцлүүд байхгүй гэдгийг харилцагч талтай тулган баталгаажуулах нь зохистой байж болно, учир нь ийм нөхцөл буюу хэлцэл зохих нягтлан бодох бүртгэлд ямагт нөлөө үзүүлдэг.
• Бараа материалын тоо хэмжээ. Хэрэв бараа материалын тоо хэмжээтэй холбогдох залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл байгаа бол байгууллагын бараа материалын бүртгэлийг хянаж үзэх нь бараа материалын тооллогын явцад буюу түүний дараа онцгой анхаарал хандуулах байршил, талбар, зүйлсийг тогтооход тустай байж болно. Ийнхүү хянаж үзсэнээр жишээлбэл, тодорхой байршил дахь бараа материалын тооллогыг урьдчилан мэдэгдэхгүйгээр ажиглах эсвэл тооллого хийх шаардлагатай бүх байршил дахь тооллогыг нэг өдөр хийлгэхийг удирдлагаас хүсэх шийдвэр гаргахад хүргэж болно.
• Стандарт бус журналын бичилтүүд. Хэрэв залилангийн шинжтэй санхүүгийн тайлагналаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэл байгаа бол журналын стандарт бус бичилтүүд нь суурь үйл явдал, ажил гүйлгээг зохих ёсоор тусгаж, баримтжуулсан гэдгийг батлахын тулд тэдгээр бичилтүүдийг шалгах нь эрчимтэй хүлээн зөвшөөрөлтийн практикийн хуурамч бичилтүүдийг тогтооход тустай байж болно. Журналын стандарт бус бичилтүүдийн нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн тодорхойлолт байхгүй боловч, эдгээр нь ерөнхийдөө байгууллагын данс бүртгэлд (түүний дотор компьютерийн бүртгэл) хийсэн, гол төлөв гүйцэтгэх удирдлагын түвшний ажилтан санаачилсан бөгөөд байнгын бус буюу ажил гүйлгээний ердийн боловсруулалттай холбоогүй бичилтүүд буюу санхүүгийн тайлангийн өөрчлөлтүүд байдаг.
Тусгай хариу үйлдлүүд-Хөрөнгийн завшилтаас үүдсэн буруу илэрхийллүүд
Өөр өөр нөхцөл байдлууд өөр өөр хариу үйлдлүүдийг зайлшгүй шаарддаг. Ихэнхдээ хөрөнгийн завшилттай холбогдох залилангаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийн эрсдэлд хариулах аудитын хариу үйлдэл нь тодорхой дансны үлдэгдэл болон ажил гүйлгээний ангид чиглэгддэг.
Дээрх хоёр ангилалд дурдсан зарим аудитын хариу үйлдлүүдийг ийм нөхцөл байдалд хэрэглэж болох хэдий ч, ажлын цар хүрээг тогтоогдсон завшилтын эрсдэлийн талаархи тусгай мэдээлэлтэй холбосон байх хэрэгтэй. Жишээлбэл, санхүүгийн тайланд материаллаг байж болох тодорхой хөрөнгө нь завшилтад маш өртөмтгий бол аудитор ийм завшилтаас сэргийлэх, илрүүлэхтэй холбогдсон хяналтын горимуудын талаар ойлголттой болох ба уг хяналтуудын үйл ажиллагааны үр нөлөөтэй байдлыг сорилоор шалгах нь түүнд тустай байж болно.
Хавсралт 3
Залилан буюу алдаа гарах боломжийг харуулах нөхцөл байдлуудын жишээ
Санхүүгийн тайлан залилан буюу алдаанаас үүдсэн материаллаг буруу илэрхийллийг агуулж байж болзошгүйг дангаар буюу эсвэл хосоороо илэрхийлэх нөхцөл байдлуудтай аудитор тулгарч болно. Доор жагсаасан нөхцөл байдлууд нь зөвхөн жишээ төдий юм; эдгээр нөхцөл байдлууд бүгдээрээ бүх аудитад байх, мөн уг жагсаалт нь иж бүрэн байх албагүй билээ. Боломжит буруу илэрхийллийг харуулах нөхцөл байдлуудыг 43-44 дүгээр зүйлд авч хэлэлцсэн.
• Аудитыг хийж дуусгах бодитой бус хугацааг гүйцэтгэх удирдлагаас тулган хүлээлгэх.
• Зохицуулагчид, банкны ажилтнууд зэрэг холбогдох гуравдагч этгээдүүдтэй шууд харилцахдаа гүйцэтгэх удирдлага дурамжхан байх.
• Гүйцэтгэх удирдлага аудитын хамрах хүрээнд хязгаарлалт тавих.
• Гүйцэтгэх удирдлага урьд өмнө мэдээлээгүй чухал асуудлууд байгаа нь тогтоогдох.
• Бүртгэл дэх аудит хийхэд ихээхэн төвөгтэй тоонууд.
• Нягтлан бодох бүртгэлийн зарчмуудыг эрчимтэй хэрэглэсэн.
• Гүйцэтгэх удирдлагаас болон ажилтнуудаас гаргаж өгсөн нотлох зүйл нь зөрчилдсөн буюу хангалтгүй байх.
• Гараар засвар хийсэн баримтжуулалт эсвэл дандаа цахим хэрэгслээр хэвлэгддэг баримтыг гараар бичсэн зэрэг ердийн бус баримтат нотлох зүйл.
• Дургүй байдлаар буюу ул үндэслэлгүй удаасны эцэст гаргаж өгсөн мэдээлэл.
• Ноцтой бүрэн бус буюу зохисгүй хөтөлсөн нягтлан бодох бүртгэл.
• Баримтаар нотлогдоогүй ажил гүйлгээнүүд.
• Шинж чанар, тоо хэмжээ буюу нарийн төвөгтэй байдлын хувьд ердийн бус ажил гүйлгээнүүд, ялангуяа ийм ажил гүйлгээ нь жилийн эцэс хавьцаа гарсан байвал.
• Гүйцэтгэх удирдлагын ерөнхий буюу тусгай зөвшөөрлийн дагуу бүртгэгдээгүй ажил гүйлгээ.
• Хяналтын дансууд ба туслах дансдын хоорондох, эсвэл биет тооллого ба холбогдох дансны үлдэгдлийн хоорондох, зохих ёсоор судалж, цаг тухайд нь засаагүй бөгөөд тулган тохируулаагүй мэдэгдэхүйц зөрүү.
• Компьютерийн боловсруулалтад тавих хяналт хангалтгүй байх. (жишээлбэл, боловсруулалтын хэт олон алдаа; боловсруулалтын үр дүн ба тайлангуудын удаашрал).
• Шинжилгээний горимоор тодруулсан таамаглалаас мэдэгдэхүйц зөрүүтэй байх.
• Тулган баталгаажуулалтын хариу хүлээж байснаас харьцангуй цөөн ирэх, эсвэл тулган баталгаажуулалтын хариу мэдэгдэхүйц зөрүүг илрүүлэх.
• Ажилтнууд буюу албан тушаалтнуудын амьдралын хэт элбэг дэлбэг хэв маягийг нотлох зүйлс.
• Тулган тохируулаагүй түр дансууд.
• Төлөгдөөгүй удсан авлагын дансдын үлдэгдэл.
АОУС 200, “САНХҮҮГИЙН ТАЙЛАНГИЙН АУДИТЫН ЗОРИЛТ БА БАРИМТЛАХ ЕРӨНХИЙ ЗАРЧМУУД”
АОУС 200-ын одоогийн 6-р зүйлийг дараахаар солих:
Аудитор нь санхүүгийн тайлан материаллагаар буруу илэрхийлэгдэхэд хүргэх нөхцөл байдал оршин байж болохыг хүлээн зөвшөөрсөн мэргэжлийн үл итгэх үзлээр хандаж аудитыг төлөвлөх ба гүйцэтгэнэ.
Мэргэжлийн үл итгэх үзлээр хандах гэдэг нь аудитор олж авсан нотлох зүйлийн хүчин төгөлдөр байдлыг эргэлзсэн үзэл бодолтойгоор шүүмжлэлтэй үнэлж, баримт материалууд болон удирдлагын мэдээллүүдийн найдвартай байдлын талаар эргэлзээ үүсгэсэн буюу түүнтэй зөрчилдсөн аудитын нотлох зүйлд сэрэмжтэй хандахыг хэлнэ. Жишээ нь, сэжигтэй байдлыг харахгүй өнгөрөх, аудитын ажиглалтаас хийх дүгнэлтийг хэтэрхий ерөнхийлөх, аудитын горимын шинж чанар, хугацаа, цар хүрээг тодорхойлох ба үр дүнг нь үнэлэхдээ буруу ташаа төсөөлөл хэрэглэх зэрэг аудитын эрсдэлийг багасгахдаа аудитын үйл явцын туршид мэргэжлийн үл итгэх үзлээр хандах зайлшгүй хэрэгтэй байдаг. Аудитор аудитыг төлөвлөж гүйцэтгэхдээ удирдлагыг шударга бус гэж, эсвэл эргэлзээгүй шударга ч гэж төсөөлөхгүй. Тиймээс аудитын санал дүгнэлтийн үндэс болох үндэслэлтэй дүгнэлтүүдийг гаргаж авах боломжийг олгох хангалттай, зохистой аудитын нотлох зүйл олж авах явдлыг удирдлагын төлөөлөл буюу танилцуулсан мэдээлэл орлож чадахгүй.
Үүнийг хасав.
 |
